Kiều Loan

Thứ sáu, 30 Tháng chín 2005, 16:24 GMT+7
  • Để đảm bảo tính nguyên gốc của văn bản kịch, tránh sự hiểu lầm không cần thiết nơi độc giả trẻ, chúng tôi đã xin phép thi sĩ Hoàng Cầm đăng lại toàn bộ vở kịch thơ này.

    Vở kịch thơ Kiều Loan vừa được công diễn nhưng do điều kiện hiện tại nên đã bị rút từ 6h xuống còn 2h và cách xưng hô của các nhân vật cũng bị thay đổi cho phù hợp với khán giả hiện đại. Chúng tôi cũng xin được cảm ơn ông Đoàn Tử Huyến (Trung tâm Văn hóa Ngôn ngữ Đông Tây) đã cung cấp văn bản này.

    Kiều Loan: vở kịch thơ ba hồi và một cảnh mở đầu

    Kieu Loan
    Thi sĩ Hoàng Cầm

    * Viết 1942; dựng diễn cuối tháng 11.1946 tại Nhà hát Lớn Hà Nội; màn đầu in thành sách Người điên, Nxb Hoa Lư, Nhà in Minh Tân, Hà Nội, 1946, 24 trang 23 x 17 cm. In toàn bộ thành sách riêng 1992.
    * Văn bản dưới đây in theo sách: Hoàng Cầm - Kiều Loan. Kịch thơ. Nxb Văn học, Hà Nội, 1992, 180 trang 19 x 13 cm.

    Nhân vật


    Kiều Loan 28 tuổi, vợ Vũ tướng quân
    Ông già 65 tuổi, thầy học cũ của Vũ tướng quân
    Hiệu uý 25 tuổi, tùy tướng của Vũ tướng quân
    Vũ tướng quân 35 tuổi, chức Chưởng vệ - võ quan thân tín của Gia Long
    Hình Thị Lang 55 tuổi, trông nom các việc hình sự trong triều đình Gia Long
    Hình tham tri 55 tuổi, trước là mưu sĩ của Tây Sơn, sau ra làm quan cho nhà Nguyễn
    Người què 40 tuổi, một tướng nhỏ của Tây Sơn bị Gia Long cầm tù
    Ngục quan
    Nội quan
    Một tốp lính
    Những người qua đường
    Hai thư sinh
    Một lũ trẻ

    Kịch xảy ra khoảng tháng chín 1802 sau khi Gia Long lên ngôi ở Huế (Phú Xuân) và triều đình nhà Tây Sơn (Nguyễn Quang Toản) ở Thăng Long đang suy yếu. Sự việc diễn biến tại kinh thành Phú Xuân từ tối hôm trước đến nửa đêm hôm sau.


    Bảng phân vai
    Trong buổi công diễn lần đầu ở Nhà hát thành phố Hà Nội, sáng chủ nhật cuối cùng tháng 11-1946. Ban kịch Đông Phương thực hiện:
    Tuyết Khanh trong vai Kiều Loan ;
    Kim Lân trong vai ông già ;
    Hoàng Cầm trong vai hiệu úy ;
    Nguyễn Thân trong vai vũ tướng quân ;
    Trương Đình Thi trong vai hình thị lang ;
    Lộng Chương trong vai hình tham tri ;
    Trần Hoạt trong vai người què ;
    và Ngô Cừ, Chu Xuân Hoan, Tạ Vũ, Nguyễn Can trong các vai khác.
    Đạo diễn: Hoàng Tích Linh
    với các họa sĩ: Tô Ngọc Vân, Bùi Xuân Phái, Sĩ Ngọc, Nguyễn Tiến Chung, Hoàng Tích Chù, Nguyễn Đình Hàm.

    .....................................

    Khúc hát mở đầu
    Thời loạn ly ai đẹp mãi bao giờ...
    Một buổi chiều mùa thu năm 1802. Một ngã ba đường ngoại châu thành Phú Xuân. Trời đã xế chiều. Xa xa nếp hoàng thành đang chìm trong sương. Bên đường một vài túp lều ủ rũ, vài thân cây khẳng khiu giơ lên nền trời úa đỏ những ngón tay tuyệt vọng. Trống thu không, chuông chùa rền rĩ.
    Mở màn: Một tốp hai ba tên lính dẫn một xâu người bị trói đi từ trái sang phải. Đoàn người bị bắt đầu cúi gục, quần áo rách tả tơi, mặt xám ngoét. Những người qua đường lấm lét nhìn đoàn tù rồi cúi mặt, đi nhanh. Bọn trẻ đang chơi đùa nép vào nhau sợ hãi. Tiếng roi bọn lính vụt người nghe vun vút. Hết đoàn tù ấy đến đoàn tù khác dằng dặc... dằng dặc... Trầm trầm lơ lớ tiếng hát của bọn lính bắt người.
    Đoạn I
    (Tiếng hát bọn lính):
    Bắt người trói cả một dây
    Ngày mai vùi lấp mười thây một mồ
    Vợ con đói rách hãy chờ
    Lĩnh tiền vua thưởng đong bồ gạo ngon.
    Những đoàn tù đi hết, một lát có tiếng xôn xao:
    "A ! Điên !.. điên !" Kiều Loan từ mé trái chạy ra,
    xiêm áo xốc xếch, dính nhiều sợi cỏ,
    nhiều cánh hoa, nhiều bùn đất. Theo sau nàng,
    một đứa trẻ chạy đùa với dải áo bay lất phất.
    Kiều Loan quay lại đuổi bắt đứa trẻ.
    Nàng túm được nó, cười khanh khách.
    Hôm nay mới gặp Tần Thủy Hoàng
    Bạo chúa như ông sướng hay khổ ?
    Trời sang thu lá đã vàng
    Ông khóc hay cười trong nấm mộ ?
    Đứa trẻ (sợ hãi cố gỡ ra):
    Em không quen biết những người điên
    Chị buông ra, em còn về cuối phố.
    Kiều Loan:
    Tôi đứng chờ thu xanh biếc ngõ
    Trăng khuya cúi mặt nhớ phương trời
    Còn ông ôm mặt nhớ Tần phi
    Ông vỗ gươm vàng đè lên gió
    Hát rằng: “Trường thành ta đạp đổ
    Rượu ngập Hàm Dương, mắt dị kỳ
    Cười rụng đầu người, thuyền xuôi máu đỏ
    Bỗng nghiêng mình trắng nõn áo cung phi.
    (Nàng bắt chước người chở đò)
    Thuyền ơi ! Ta chở giăng đi
    Mênh mông biển gió thấy gì nữa đâu
    Thuyền ơi ! Ta ghé bến sầu
    Khóc không nước mắt hoen mầu thời gian
    Thuyền ôi ! Tóc chảy đêm vàng
    Giai nhân sóng soải hai hàng chiêm bao
    (Rồi khóc nức nở)
    Chồng tôi phóng ngựa phương nào
    Mà đây vó sắt dẫm vào tuổi thơ
    Từ lúc này, bọn trẻ con thập thò sau quán
    sau cây nhìn Kiều Loan không dám lại gần,
    đôi lúc lại gọi léo nhéo “Cô điên ơi ! áo cô điên đẹp quá !
    Hoặc "Lính nhà vua sắp bắt cô điên”.
    Người qua đường:
    Cô đi đâu mà điên dại ngẩn ngơ. Cô nhớ ai ? Kìa sao cô lại khóc ?
    Kiều loan:
    Tôi nhớ chàng, đôi mắt trong như ngọc
    Đã chìm sâu bùn lạnh đất kinh đô
    Độ ấy mùa xuân ghen mái tóc
    Chồng tôi say đổ nắng trai tơ
    Mái gianh nghiêng rót tình phong nhụy
    Hoa khép hương vàng, gọi chẳng thưa
    Luyện kiếm vườn mai, chim khúc khích
    Cười đôi lứa trẻ quá làm thơ
    Vội vàng dăng áo che nhan sắc Nét bướm vàng tươi nắng tỏa mờ.
    Người qua đường (thở dài):
    Thời buổi này, những người tươi trẻ nhất
    lại thành điên...
    Kiều Loan:
    Tôi điên tự ngày xưa Nhưng má phấn đã dám so xoan héo
    Thời loạn ly, ai đẹp mãi bao giờ
    Vó câu vẳng động trong mơ
    Tỉnh ra đã nát mình tơ nõn nà
    Đố ai rỡ được mái nhà
    Cho đàn chim sẻ bớt tha buồn về.
    Một đứa trẻ (vỗ tay):
    Thật là hay ! Cô hát lại cháu nghe
    Rồi cháu đưa vào kia mà ngủ trọ
    Kẻo nữa tối, vua cấm đèn cấm lửa
    Cấm dân gian đi lại ở kinh thành.
    Kiều loan (cười):
    Vua cấm đèn thì chị thức thâu canh
    Đôi mắt sáng soi tìm trong sáu viện
    Linh hồn chị sẽ bay vào bệ kiến
    Nở thành hoa trắng muốt giữa sân rồng
    Thương bà công chúa nằm không
    Đợi một tấm chồng đập nát lầu son
    Dựng hai gò má cô đơn
    Thành hai trái núi mưa hờn năm canh
    Người qua đường:
    Vua có lệnh bắt những người hát nhảm
    Đầu sẽ bêu sương gió nếp hoàng thành.
    Kiều Loan (ngơ ngác):
    Vua ở đâu ? - Tôi chỉ ngủ một mình
    Nằm mê thấy vua nhà ai bỏ vợ
    Cưới ngay được một bông hoa bé nhỏ
    Một đêm trăng hoa đẹp nở người tiên
    Vội vàng hoàng đế phát điên
    Xé tan người ngọc, cười nghiêng bệ rồng.
    Người qua đường:
    Bao nhiêu người đã vào nằm ngục tối
    Cô im đi, lính phòng thành sắp tới.
    Kiều loan (lườm, bĩu môi):
    "Cô im đi" ! Này khúc hát quê hương
    Tôi hát lên đâu phải để buồn thương
    Nhưng chính thực để chồng tôi đỡ khổ.
    (Tôi hát rằng)
    Những đêm trời đất quay cuồng gió
    Ta trút y thường, cởi giấc mê
    Trèo tít ngọn cau van với gió
    Xin đưa thân gái đến Hà Khê
    Nơi ấy chia tay chồng bỏ vợ
    Hàng cau ngóng mãi bóng ai về
    Có con mèo trắng ôm thân mốc
    Thảm thiết gào giăng xé gió khuya.
    Người qua đường:
    Cuối phương tây, hoàng hôn càng tê tái
    Tôi càng nghe càng ghê lạnh tình thương
    Đất vua chúa, buồn vui không được nói
    Cô về đi, đừng cười khóc bên đường.
    Kiều Loan:
    Hỡi con dế đêm trường năn nỉ
    Người yêu ta ngủ kỹ nơi đâu
    Về đây lượm mãi tiếng sầu
    Sao ngươi nín lặng bên lầu rêu phong ?
    (Đổi giọng)
    Mất chồng đố lại lấy chồng
    Ông vua chưa vợ áo rồng rộng thênh.
    Một đứa trẻ (đến gần Kiều Loan, níu áo):
    Cô điên ơi, cho cháu một bông hoa
    Và cho cháu cả cái vòng gỗ quý.
    Kiều Loan (vui vẻ tháo vòng tay trao đứa trẻ):
    Chị không tiếc - Nhưng này em trông chị
    có đẹp không ?
    Đứa trẻ:
    Chị đẹp như bà tiên
    Đẹp thế này, ai xui chị thành điên ?
    Kiều Loan (cười):
    À, chị điên ! từ khi trời bỏ đất
    Đây, cho em chiếc vòng này quý nhất
    Gỗ hạnh hương hồng nhạt nổi mây đen
    Vòng này là vật đính duyên
    Mười năm thắt chặt ưu phiền trên tay.
    (Chiều ngả dần. Những người qua đường bỏ về)
    Đứa trẻ:
    Trời đã chiều mà chị vẫn đứng đây
    Chị về đâu ?
    Kiều Loan:
    Chị sẽ nằm trên cỏ
    Ngủ một giấc đến ngày mai sáng tỏ
    Thì chị đi lên núi lại lên rừng
    Chị buồn chị hát vang lừng
    Cỏ cây sa lệ núi rừng ngẩn ngơ ...
    (Bọn trẻ bỏ đi nốt)

    Đoạn 2
    (Có hai thư sinh đi ngang qua rồi dừng lại)
    Thư sinh A:
    Cô ả này chiều qua tôi đã gặp
    Cũng điên rồ ngồi hát bến sông Linh
    Thư sinh B:
    Bóng chiều nghiêng trên mấy lớp hoàng thành
    Người thiếu phụ như in tranh loạn lạc.
    Kiều Loan:
    Hai thầy đồ chắc học hành uyên bác
    Sắp đến kỳ kinh nghĩa, gió bay xa
    Xếp bút nghiên mà vác giáo theo ta
    Sức lực ấy, lũ gà chưa phải trói.
    Thư sinh A:
    Giai thời loạn thẹn mình mang chẳng nổi
    dãy Trường Sơn đi lấp biển sóng cồn
    Nhưng cô nương sao giận phấn hờn son
    Cửa phòng khuê không chờ giăng tâm sự ?
    Chốn kinh kỳ chưa nguôi cơn cuồng vũ
    Quỷ không đầu còn gõ cửa đêm mưa
    Biết bao cơn gió độc của nhà vua
    nồng xương máu, thổi bên đường xào xạc
    Thì... cây sung nào... quả rơi lác đác...
    Kiều Loan:
    Sung cứ rụng, còn tôi, tôi cứ hát
    Tôi hát chơi đã mấy lúc rụng đầu
    Tôi hát rằng :
    "Tình ơi, nước chảy qua cầu
    Thì tha hồ cây dương liễu nhớ mầu tà huy".
    Thư sinh A:
    Thời bây giờ thiên hạ hết thương nhau
    Ai hoài công nghe kể chuyện u sầu
    Cô về đi, vì chòm cây yên lặng
    Thấu lòng cô, chờ đêm khuya thanh vắng
    Sẽ bò vào nội điện nói vu vơ.
    Thư sinh B:
    Thì sớm mai phơi máu chợ kinh đô
    Đầu thiếu phụ lắc lư sầu vạn kiếp.
    (Hai thư sinh bỏ đi)
    Kiều Loan (níu lại):
    Hãy dừng lại ! Hỡi chàng tôm chú tép
    Ta hát chơi, đầu rụng cũng không lo
    Ta hát rằng:
    "Thương ơi cái lũ học trò
    Dài lưng tốn vải ăn no lại nằm".
    Thư sinh B (vui vẻ):
    Cô là ai ?
    Kiều Loan (lẳng lơ):
    Tôi là em ruột chị Hằng
    Đêm qua tôi bỏ cung giăng xuống trần
    Đứng đây trông hết xa gần
    Tài trai chí lớn có ngần ấy thôi.
    Thư sinh A:
    Chồng cô đâu ?
    Kiều Loan:
    Chồng tôi đi chinh chiến bốn phương trời
    Oanh liệt lắm, nhưng năm xưa đã chết
    Còn một mình, sự đời tôi chẳng thiết
    Tôi lang thang, tôi hát để quên sầu
    Tôi hát rằng:
    "Tình tang, xe ngựa công hầu
    Cam lòng tan nát riêng màu cỏ hoa..."
    Thư sinh B:
    Tiếng hát hay như từng giọt châu sa.
    Thư sinh A:
    Chồng nàng mất bao lâu rồi đấy nhỉ ?
    Kiều Loan:
    Đã mấy năm tôi không còn nhớ kỹ
    Đếm biệt ly bằng lá rụng bên đường
    Chồng tôi xưa lừng lẫy khắp nghìn phương
    Đi dẹp giặc rồi về làm...
    Thư sinh A:
    ... làm Tư mã ?
    Kiều Loan:
    Rồi về làm cái cầu vồng đẹp quá
    Tan cơn mưa cầu đã tắt từ lâu
    Tôi buồn, tôi hát đôi câu
    Mây buông vải trắng trên đầu hoa râm...
    (Nàng úp mặt vào tay khóc. Hai thư sinh lắc đầu ái ngại
    rồi kéo nhau đi. Xa xa, tiếng chuông chùa...)

    Đoạn 3

    (Nàng ngửng lên ngơ ngác,
    bứt một bông hoa trên mái tóc, xé vụn từng mảnh).
    Kiều Loan:
    Ta đứng trơ đây bêu má phấn
    Mà thương thiên hạ sống bơ vơ
    Chiến tranh đẫy túi phường buôn máu
    Danh nghĩa chồi lên những sọ dừa
    Nguyễn Huệ cớ sao thành phản nghịch ?
    Để loài mãi quốc dựng ngôi vua ?
    Nước vòng ngọc sáng gương trong vắt
    Mây chẳng buồn chơi với bóng cờ.
    (Một ông già chống gậy trúc lẳng lặng vào quán uống rượu)
    Kiều Loan:
    Hỏi thăm phỗng đá từ xưa
    Chim nào bay rợp giấc mơ anh hùng
    Vó câu khua động non sông
    Xanh xanh trời bể thoả lòng trượng phu
    Cơn khói lửa mịt mù Nam Bắc
    Đường viễn chinh vằng vặc trăng soi
    Nghìn năm hồ dễ mấy người
    Một tay biến chuyển đất trời mênh mang
    Ta hát rằng:
    Hỡi ai múa kiếm trên lưng ngựa
    Giờ đã nằm yên dưới suối vàng
    Chí lớn từ xưa chôn chật đất
    Riêng đàn đóm đóm lại thênh thang...

    Đoạn 4

    (Hiệu uý, trẻ tuổi, lẫm liệt trong bộ nhung phục, đi qua đường.
    Kiều Loan chợt trông thấy, túm áo chàng).

    Kiều Loan:

    Mời tráng sĩ lại đây tôi kể chuyện :
    Miệng tôi cười như trăng soi mặt biển
    Mắt tôi đen như vực thẳm luân hồi
    (Nàng quay phắt lại chỉ thẳng vào mặt Hiệu uý)
    Chàng là người phụ bạc, chàng quên tôi
    Tôi tìm chàng cạn sông rồi lở núi
    Suốt mười năm, bao giận hờn buồn tủi
    Nước mắt này gấp mấy sóng Châu Giang ?
    Hiệu uý (ngơ ngác và say mê):
    Nàng dị kỳ như cô gái rừng hoang
    Tôi đâu biết chuyện mười năm tìm kiếm
    Nàng là ai ? Ôi dung nhan kiều diễm
    Từ chiều nay tạc tượng đến muôn đời
    Kiều Loan (càng gay gắt):
    Chàng cưới bà công chúa xấu hơn tôi
    Mới ba năm đã thành con ác phụ
    Bị bùa yêu, chàng quên phăng vợ cũ
    Mỏi gối quỳ, nô lệ sắc hồ tinh.
    Hiệu uý:
    Chuyện ngày xưa nàng giấu kín u tình
    Chồng nàng xưa chắc là người phụ ước
    Gặp chiều nay nhưng hẹn từ kiếp trước
    Mắt người điên ngùn ngụt đốt lòng ta
    Nàng cợt đùa, càng thêm nỗi xót xa.
    Kiều Loan:
    Tôi không đùa vì mắt tôi còn mở
    Lòng chưa chết, bao giờ nguôi tưởng nhớ
    Ngày ra đi, chàng cũng mặc áo này
    Cũng thanh gươm buộc dải lụa hồng bay
    Cũng đôi mắt thiết tha, và giọng nói
    như than van từ lưng chừng ngọn suối
    cũng say mê...
    Gió hiu hiu lạnh lẽo sóng Hà Khê
    Người ấy đi đâu sao không trở về ?
    Hiệu uý:
    Tôi có việc phải vào ngay nội điện
    Xin cô nương buông áo, kẻo đêm khuya.
    Kiều Loan:
    Tôi không buông, chàng phải đến đằng kia
    Tìm bằng được một anh chàng họ Vũ
    Hiệu uý (bỗng chú ý):
    Chồng cô nương là một người họ Vũ ?
    Kiều loan:
    Nhắn hộ tôi rằng: ông ơi, người vợ cũ
    Đang chết mòn trong cát bụi Phú Xuân
    Chim tha rơm về mái tóc hoa râm
    Làm tổ ấm để vợ chồng đoàn tụ
    Hiệu uý:
    Có đích thực chồng cô nương họ Vũ ?
    Kiều Loan (ôm vai Hiệu uý):
    Đúng chàng rồi, chàng phải cưới tôi đi
    Từ vấn danh, nạp thái đến vu quy
    Cứ đem đến cho tôi con Xích thố
    Và một thanh gươm, để tôi chém cổ
    kẻ phụ tình đang trốn tít chân mây
    Ông già (ở trong quán nói ra):
    Mời cô nương và dũng sĩ cùng say
    Lão tung gậy thành cầu vồng đỏ tía
    Làm lễ cưới phải trăm bình rượu quý
    Tế tơ hồng phải khóc lụt trần gian.
    Kiều Loan (buông áo Hiệu uý, giọng nghiêm trang):
    Tôi nói đùa, xin chàng đừng để ý
    Mời chàng đi !
    Hiệu uý:
    Lòng tôi đã chia tan
    Nàng là ai ? Tôi muốn biết tên nàng
    Để những khi thẩn thơ ngoài nội cỏ
    Khi kéo quân ra ải lạnh, trăng mờ
    Tôi ngậm ngùi, bâng khuâng niềm tưởng nhớ
    Gọi tên nàng trong bóng khói hư vô.
    Kiều Loan:
    Ngày muộn rồi, tráng sĩ hãy vào thành
    Vợ chồng tôi như đôi lá tròn xinh
    Kết liền cánh nhịp nhàng âu yếm mãi.
    Hiệu uý:
    Nàng đẹp quá, tôi tiếc người điên dại
    Này áo xiêm đầy bụi đất đường xa
    Nắng phương nào trong cánh lụa thướt tha
    Thâu góp hết tình yêu trong cát bụi
    ảo não quá, mắt cuồng si vời vợi
    Tóc trôi dài nhạc lạnh sóng trường giang
    Nàng ở đâu ?
    Kiều Loan:
    Tôi ở giữa rừng hoang
    Tôi là gái goá chồng, là tiết phụ
    Thở hương khói để phụng thờ người cũ
    Và ban thờ là mắt lệ long lanh
    Chuông thu không trong gió lạnh rùng mình
    Mời tráng sĩ hãy vào trong nội điện.
    Hiệu uý:
    Lòng trong trắng chôn tình sâu tựa biển
    Từ chiều nay vùi tâm sự thiết tha
    Cô về đi, quê hương ấy còn xa
    Nắng thoi thóp, tiếng chuông chùa văng vẳng
    Như giục cánh chim non tìm tổ ấm
    Kẻo đêm nay sấm chớp rộn lòng đau
    Cô về đi, ta phải cách xa nhau
    Duyên kỳ ngộ, hương vương đầy nếp áo
    Và tiếng hát líu lo đường gió bão
    còn kéo dài trong những buổi chiều xanh
    Bao giờ quên bóng lá rụng bên thành...
    (Hiệu uý đi hẳn và Kiều Loan cũng đi khuất)

    Đoạn 5

    (ánh chiều tắt hẳn, ánh trăng thượng tuần
    chiếu xuống xanh nhạt. Ông già ngâm thơ trong quán rượu)
    Ông già:
    Bảng lảng thân tàn ai có hay
    Gươm ta ngủ bụi đã muôn ngày
    Chiến bào thơm máu phơi trăng khuyết
    Tuấn mã mòn xương ngóng cát bay
    Tuổi quá sáu mươi thèm giấc ngủ
    Đời trôi nghìn vạn nhớ cơn say
    Bóng chiều thương chuyện mười năm trước
    Mưa rụng kinh thành buốt cánh tay
    (Trong quán có tiếng đổ vỡ.
    Ông già bị đẩy lùi ra ngoài. Cửa quán đóng sập)
    Ông già:
    Ồ, các người vô lý
    Cứ giục lão đi về
    Nào ta biết về đâu ?
    Người chết nằm dưới đất
    Người sống chỉ nghiêng bầu
    Vua chúa rồi cũng mất
    Riêng ta còn sống lâu.
    Kiều Loan (ở mé đường chạy ra):
    Kìa tia chớp - Bắc Bình Vương đã lại
    Áo nhà vua tê tái màu son
    Mắt đen hai vực sâu tròn
    Chiều nay úp xuống linh hồn bơ vơ
    (Nàng túm gậy ông già)
    Có phải chàng ? Sao dám ở kinh đô
    Nơi gấm lụa vàng son che khuất bóng
    người ly phụ héo hon, lệ trôi phăng gối mộng
    Lệ trôi phăng cả mái nhà gianh
    Quê hương có núi xanh xanh
    Núi đi đi mất buồn tênh xứ người
    Tôi nói thế mà chồng tôi cũng khóc
    Tôi thương quá tôi bèn vò mái tóc
    Suốt ba đêm lau nước mắt cho chồng
    Rồi võng đưa, tôi cất tiếng :
    (Nàng bắt chước người mẹ bế con và hát ru)
    Bồng bống bông
    Thiếp ru chàng ngủ biển Đông
    Mây chiều sừng sững như lồng đau thương
    Chớp nguồn, sấm động mười phương
    Bao giờ chuyển đất đường gươm anh hùng
    Ông già:
    Nghe tiếng hát, tóc không đành nhuộm trắng
    Rượu không đành lật đổ khối lo âu.
    Kiều Loan:
    Chàng khóc mãi, lòng tôi càng cay đắng
    Tôi kể chuyện : Mười năm em gánh nặng
    Cái biển Đông và dãy núi Đoài
    Này chàng xem: bầm tím cả hai vai
    Lòng nhức nhối từng cơn tưởng nhớ
    Chàng tuyệt mù trời xa cách trở
    Em âm thầm dệt lụa trắng phau phau
    Sớm lại chiều em quấn trên đầu
    Đi thơ thẩn hát vang ngoài ngõ trúc
    Đêm nhớ nhung, gió lay hồn tỉnh thức
    Níu bóng chàng, em lại nằm mơ :
    "Vườn hoang bàng bạc trăng mờ
    Nhạc vàng giục ngựa bao giờ hồi hương".
    Ông già:
    Từ chiều nay tiếng hát cạn trăm bình
    Ta say rồi, vỗ trắng cuộc phù sinh
    Nằm thảnh thơi chờ nghe câu tuyệt diệu.
    Kiều Loan:
    Tiếng võng đưa, chàng chập chờn nhắm mắt
    Tôi bỗng nghe gió âm cung hiu hắt
    Đến nửa đêm, thức giấc, lắng tai nghe...
    Thì chồng tôi đã chết trên cành tre.
    (Nàng cười rũ rượi)
    Ông già:
    Ai đứng kia ? Ơi hỡi khách qua đường
    Ngồi xuống đây, ta có bình rượu quý
    Hãy cùng say, ha ha, cùng tuý luý
    Cứ say đi, trời đất nghĩa gì đâu.
    Kiều Loan:
    Cụ nói gì, cháu tuổi thơ chẳng hiểu
    Nhà cụ đâu, sao cụ không đi về ?
    Ông già:
    Nhà ta đâu ? Túp lều tranh xiêu vẹo
    Nằm tương tư bóng đẹp không quay về
    Nhà ta đâu ? Con sông dài trắng xóa
    Buồn nghe mưa trùng điệp khúc tiêu dao
    Gió đã xoay chiều, giang sơn tàn tạ
    Giải Trường Sơn nhớ mãi một chòm sao.
    Kiều Loan:
    Nhà không có vì "giang sơn tàn tạ
    Gió xoay chiều" - Cụ hát đến là hay
    Cụ già ơi, ai xui cụ thành say ?
    Ông già:
    Ta có muốn say đâu, này ta nâng vạt áo
    hứng dòng lệ triền miên chan hoà rượu ngon
    Ta có muốn khóc đâu, này cánh tay lảo đảo
    như níu bóng anh hùng phai mờ nước non.
    Kiều Loan:
    Trong thế gian làm chi có anh hùng ?
    Anh hùng ở đâu ? Là ai ? - Thưa cụ ?
    Cụ đi đâu lại ôm cây cổ thụ
    ngả về đây cho chật cả lòng tôi ?
    Cụ nhớ xem nước mắt bấy nhiêu rồi
    Cụ có giả hay còn đòi uống nữa ?
    Tôi chỉ mong rượu chảy về chan chứa
    Rượu mông mênh, tôi với cụ bồng bềnh...
    Ông già:
    Lão chưa say, mới uống có vài bình
    Đem vò nữa, lão chưa say - Chủ quán !
    Trên cõi đời khi rượu ngon đã cạn
    mà chưa say, thì lão giết nhà ngươi !
    Kiều Loan:
    Một bình men Đông Hải đã vơi rồi
    Cụ muốn say hãy vào cung chúa Nguyễn !
    Ông già:
    Rượu của ngươi quay cuồng như sóng biển
    Ta sẽ tâu lên Hoàng đế Quang Trung
    bắt nhà ngươi đi tát cạn bể Đông !
    Kiều Loan:
    Tát bể Đông, phải đan chiếc gầu sòng
    bắt chúa Nguyễn chui vào nằm đánh trống
    Tung lên gió lại thành anh Chiêu Thống
    Chết vì trong tay áo có đàn ong !
    Vợ chồng tôi cứ tát mãi bể Đông
    Chồng tôi ngã, tôi cười như sóng vỗ
    Chiều hôm ấy tôi say sưa quá độ
    Nghĩ cũng thương bà công chúa Ngọc Hân
    Đi lấy vua, uổng phí cả mùa xuân !
    Ông già:
    Than ôi, mặt đất chông chênh
    Không dung hồn vĩ đại
    Mộng nghiêng trời, dân ta chưa kịp hái
    Thì ngọn gió hiu hiu làm đổ vỡ tan tành
    Từ rừng xanh, từ núi đỏ, từ viễn phố, từ cô thôn
    Những tiếng sáo bâng khuâng chiều lại chiều véo von
    Từ lều mưa, từ quán gió, từ gác tía, từ lầu son
    Có những người điên nào cười thảm, khóc ròn
    Phơ phơ râu tóc mà như tuyết
    Ngày tháng vu vơ mà trăng mờ héo hon
    áo bụi quần sương càng ưu phiền tuế nguyệt
    Nửa giấc chiêm bao đành gậy trúc hao mòn
    Mời cô nương cùng ta vào bệ kiến
    Xin nhà vua đủ trăm vò rượu ngon
    Uống thật say rồi lên đỉnh Tây Sơn
    khuân đá tảng ném bừa vào đế khuyết.
    Kiều Loan:
    Thưa lão trượng, cửa thành đều đóng hết
    Cụ đứng đây xem cháu lên cung giăng
    Nội đêm nay cháu sẽ giết cô Hằng
    Lôi chú Cuội xuống trần cho uống rượu.
    Ông già:
    Phải, có ba thứ không bao giờ chết :
    Điên cuồng pha rượu chắt thành thơ
    Ngày mai thiên hạ tàn đi cả
    Giữa ngã ba đường tôi với cô.
    Kiều Loan:
    Cụ quá say, nhưng không say vì rượu
    Cụ là ai ?
    Ông già:
    Nước mắt hoen trên đế nghiệp Tây Sơn
    Mưa tầm tã trên nấm mồ Nguyễn Huệ.
    Kiều Loan:
    Nguyễn Huệ ?
    Ông già:
    Người chuyển rung bốn bể
    Thương nước, dựng lên áo vải cờ đào
    Đôi mắt người sáng rực hai vì sao
    Cứu dân tộc khỏi nanh hùm vuốt sói
    Quả ngọt hoa thơm cho người nghèo đói
    Tiếng nhạc lời ca cho khắp dân lành.
    Kiều Loan (khoe áo):
    Áo cháu dệt đây với mộng tuổi xanh
    khi biên thuỳ tan bóng giặc Mãn Thanh
    Tiếng khung cửi nhịp tiếng Người bầu bạn
    Giọng của Người, giọng chuông đồng sang sảng
    Tiếng hô quân ngoài ba dặm vang lừng.
    Ông già:
    Ta đã xem Người xuống núi, lên rừng
    Như một vị thiên thần tung gió bão
    Bên Cao Miên, các tháp ngà lảo đảo
    Tít miền Nam, thành Gia Định rung rinh
    Ngoài Bắc Hà, cung điện bỗng rùng mình
    như động đất, khi chân Người bước tới.
    Kiều Loan:
    Ngày Tiên đế diệt nhanh loài lang sói
    Cháu còn thơ đã mộ tiếng anh hùng
    Gặp bao chàng tuổi trẻ luyện đao cung
    Từng quật ngã ba toà Lê, Trịnh, Nguyễn
    Cháu mơ ước được bước đi uyển chuyển
    hát véo von trong mộng Bắc Bình Vương
    Ai ngờ đâu thấp thoáng núi Tây Sơn
    đã đổ xuống, chỉ còn mô đất nhỏ !
    Ông già:
    Còn bình rượu, rượu tuôn mưa nhả gió
    Mộng đã tan, ta sống mãi trên đời
    Chỉ còn bình rượu đắng để làm vui.
    Kiều Loan:
    Cụ nhìn xem: có còn đâu rượu đắng
    Càng say sưa, chuyện đời càng chất nặng
    Bầu rỗng không, chứa chật những hồn ma
    Cháu quá mê, giờ cháu mới nhận ra :
    Cụ dạy học đất Hà Khê thuở trước.
    Ông già:
    Cô biết lão là ai ?
    Kiều Loan:
    Mười năm trước
    Có anh học trò mắt xếch, mặt vuông
    Ăn mỗi ngày hết nhẵn nồi mười cơm
    Quật ngã hết trai làng môn đánh vật
    Đến trường cụ, học thì hay chữ nhất
    Tính ngang tàng, cụ đã phải đuổi ra
    Vì chót đấm gẫy lưng một chú ngựa già
    bên hàng xóm - Thầy phải đền năm lạng bạc.
    Ông già:
    À... lão nhớ... nhưng ngày nay tuổi tác
    Học trò xưa kể đến mấy trăm người...
    Nhớ làm sao ! - Trường cũ đã tan rồi
    Đệ tử, môn sinh... tuyệt mù bốn ngả
    Đứa đi làm quan, dập dìu xa mã
    Đứa về làm dân, cày cuốc, gánh gồng
    Có đứa theo buồm căng gió bể Đông
    Có đứa ngã trên chiến trường Nam Bắc.
    Kiều Loan:
    Anh học trò này
    cũng đã theo Quang Trung dẹp giặc...
    Đến ngày nay cờ biển rợp trên đầu
    Là chồng tôi !
    Ông già:
    Giờ hắn ở nơi đâu ?
    Tên gì nhỉ ?
    Kiều Loan:
    Anh học trò họ Vũ...
    Ông già (ngẫm nghĩ một lát):
    à... họ Vũ... ! Phải... phải rồi ! Ta nhớ
    Cái thằng đầu to, mắt xếch, mặt vuông


    ... Cũng muốn theo gương người hoá đá
    Nhưng chồng tôi có cũng bằng không !
    Sáng hôm sau, trong Hình bộ đường của triều đình Gia Long - Hình Thị lang ngồi trên sập sơn son đang xem tập hồ sơ. Hình Tham tri ngồi trên chiếc đôn gấm bên cạnh. Thư lại chắp tay đứng trước mặt Thị lang đợi lệnh.

    Đoạn 1
    Thị lang (bảo Thư lại):
    Thầy thảo lại bản hồ sơ đêm trước
    Rồi sẽ dâng lên chúa thượng ngự phê
    (Thư lại cầm giấy đến ngồi ở một án thư trong góc,
    hí hoáy biên chép. Thị lang quay sang Tham tri).
    Có hai người không biết ở đâu về
    Một ông già và một cô gái đẹp.
    Tham tri (mỉm cười):
    Một cô gái ?
    Thị lang (nghiêm trang):
    Mắt lạnh ngời như thép
    Dáng não nùng ghê rợn như hồ tinh
    Cùng ông già về do thám kinh thành.
    Tham tri (chau mày):
    Có lẽ nào ?...
    Thị lang:
    Lính phòng thành bắt được
    Đã ba hôm. Ồ, lão già ngỗ ngược
    Thốt những câu sàm báng đến nhà vua
    Ả hồng nhan thì giả cách điên rồ
    Nhớ chồng xưa mà tiếc phường Tây ngụy !
    Tham tri:
    Bọn người điên, chắc đâu là hữu ý
    Thưa đại nhân, ngài đã xét tỏ tường ?

    Thị Lang:

    Bị cực hình tra khảo mấy đêm trường
    Họ chỉ cười và lúc mê lúc tỉnh
    Việc hệ trọng, ngài cùng tôi quyết định
    Nội hôm nay cần biết rõ căn nguyên.
    Tham tri:
    Thưa đại nhân, còn quê quán, họ tên ?
    Thị lang:
    Họ không nói, chỉ xin chờ cái chết !
    Tham tri:
    Theo thiển ý, họ là người khí tiết
    Buổi giao thời khép chặt tấm lòng son
    Đi khắp nơi thương gỗ đá hao mòn
    Trong tiếng hát cười rơi hàng lệ thảm.
    Thị lang (lắc đầu):
    Đó là giặc về kinh thành do thám
    Xem tình hình quân sự của bên ta
    Tôi nghe đồn nghìn gái đẹp như hoa
    Đi rải rác khắp nơi cầu dũng sĩ
    Họ chờ dịp bên ta không phòng bị
    Sẽ kéo về cướp lại đất Quy Nhơn
    Tham Tri:
    Các vị đại nhân thường yếu đuối dễ hoang mang
    Nên nhìn đâu cũng thấy toàn kẻ địch
    Đã do thám ai dễ dàng lộ ra tung tích ?
    Đến chỗ nào, dân chúng chẳng ai hay
    Qua kinh thành êm ái như tơ bay
    Nơi đông người mà bóng hình lẩn khuất
    Ngài không xem những lão già hành khất
    áo xác xơ, mặt mũi nhọ như niêu
    Có thể là người còn giúp việc Tây triều
    Chứ ông già và cô nàng xinh đẹp
    Nhởn nhơ chơi trên đường về cõi chết
    Chỉ làm vui cho bọn trẻ kinh thành.
    Thị lang:
    Nhưng dù sao, ta cũng phải giữ mình
    Vì bọn ấy làm say lòng dân chúng
    Bằng những thi ca ngọt ngào tán tụng
    Cái vinh quang mù mịt của người xưa
    Lúc quốc dân rời rã sống bơ vơ
    Lòng hoang mang bâng khuâng vì loạn lạc
    Còn thấp thỏm sợ gia đình tan tác
    Với Quang Trung còn nhớ mãi ân sâu
    Còn bồi hồi lo hạnh phúc ngày sau
    Thì bọn ấy có muôn vàn sức mạnh
    Họ như những thiên thần gieo số mệnh
    Lừa phỉnh dân, hứa hẹn cuộc thanh bình
    Một tiếng cười bằng mấy vạn hùng binh
    Một giọt lệ xoáy thành cơn gió lốc
    Họ biến hoá trần gian bằng lưỡi độc
    Để dân hèn ngu dại rủ rê nhau
    Đặt lòng tin khờ khạo đến mai sau
    Cũng hò hét, cùng mài gươm luyện võ
    Ai cũng tưởng sắp thành ra Thang, Vũ
    Lòng kiêu căng, nhắm mắt kéo nhau đi
    Thì bao giờ ? bao giờ cho hết loạn ly ?
    Tham tri:
    Thưa đại nhân, ngài lo xa thái quá?
    Giặc nào còn?
    Thị lang (trợn mắt):
    Ồ, quan lớn ngủ mê
    Đến bao giờ bên cổ thấy gươm kề
    Ngài mới biết giặc còn hay đã hết !
    Tham tri:
    Thế nghĩa là... hai người kia... phải chết ?
    Thị lang:
    Phải giết đi cho tiệt giống sài lang
    Máu chảy nhiều mới giữ vững giang san
    Đức chúa thượng từ lên ngôi cửu ngũ
    Đã hạ chỉ cho các nơi phòng giữ
    Dù tình nghi, dù vô tội cũng phanh thây
    Nền an vui của xã tắc từ đây
    chỉ có thể dựng nên bằng thủ cấp !
    (Thư lại thảo xong hồ sơ, đệ lên)
    Tham tri (bảo Thư lại):
    Thầy cầm trát dẫn lính vào ngục thất
    Đưa tội nhân lên xét hỏi tỏ tường
    Dù ông già và cô gái điên cuồng
    Có nói nhảm, cũng chớ nên hành hạ.
    (Thư lại cầm trát dẫn lính đi)

    Đoạn 2

    (Một hồi trống báo. Vũ tướng quân
    có Hiệu uý cầm gươm theo hầu, bước vào)
    Tham tri:
    Kìa Vũ tướng quân ! Xin mời ngài an toạ !
    Vũ tướng quân:
    Tôi được thiếp mời của cụ lớn Thị lang
    Tuy việc quân đang gấp rút lên đường
    cũng phải đến. - Ngài có chi khuyên bảo ?
    Tôi học ít, tài non, cầm quân chưa thạo
    Mong được nghe lời chỉ giáo của đại nhân
    Thị lang:
    Việc đầu tiên, tôi muốn hỏi tướng quân
    Về bọn giặc đang ngấm ngầm phá hoại
    ở kinh đô. - Tôi ngày đêm lo ngại
    Vũ tướng quân:
    Vâng, đạo binh Trần Quang Diệu chưa tan
    Giặc vẫn còn chế ngự khắp châu Hoan
    Tôi cũng lo ba quân còn vất vả
    Nhưng chúa thượng sẽ trị vì thiên hạ
    thay Tây Sơn. Đó chính thực ý trời !
    Thị lang:
    Vũ tướng quân khẩu khí quả là người
    rất trung dũng...
    Tham tri:
    ...Mà thật là khiêm nhượng
    Vũ tướng quân
    Quân Tây Sơn tuy thế cùng lực tận
    Nhưng lòng dân còn nhớ tiếc Quang Trung
    Ngay giữa kinh thành mối loạn vẫn chưa xong
    Việc quân sự phải có hai ngài giúp sức.
    Thị lang:
    Việc bên trong chúng tôi dù bất lực
    Làm hình quan, phận sự quyết xong xuôi
    Yên tâm ngài đi chiến trận xa xôi.
    Vũ tướng quân:
    Đức chúa thượng mới lên ngôi cửu ngũ
    Nên lòng người đế đô còn bỡ ngỡ
    Từ miếng cơm manh áo của dân lành
    Còn chứa chan ơn Nguyễn Huệ lừng danh
    Còn thấm thía lời Quang Trung hoàng đế
    Đã có chí muốn rời non lấp bể.
    Tham tri:
    Vâng, tướng quân xét đoán quả không nhầm
    Mắt Quang Trung chưa khép ở lòng dân
    Vũ tướng quân:
    Vì lẽ đó, còn lắm người cựa quậy
    Bốn chân ngai chúa công ta còn run rẩy
    Người Tây Sơn còn nhan nhản quanh đây
    Tôi xuất quân vào giờ Tý đêm nay
    Thành bỏ trống, giặc nổi lên dễ lắm
    Thị lang:
    Chết ! Còn vệ binh mấy nghìn trong cung cấm
    Ngài đem đi ra trận hết hay sao ?
    Vũ tướng quân (cười):
    Không, đại nhân đừng sợ... Nhưng dù sao
    cũng phải đề phòng. Mắt luôn luôn mở
    Tay luôn luôn cầm đốc kiếm, chuôi dao
    Nhìn kẻ sang hèn, nhìn lá cây, ngọn cỏ
    Nhìn già trẻ gái trai, đầu sông bãi chợ
    Đều phải tìm ra mầm mống của binh đao.
    Tham tri:
    Nhìn kỹ quá... chúa công thường hoảng hốt
    Chém giết bừa đi... chỉ là mua chuốc
    thêm oán thù !

    Vũ tướng quân:

    Ngài không rõ quân cơ
    Chỉ cần ngồi đây, xem lại hồ sơ là đủ rõ.
    Tham tri:
    Hồ sơ thường bịa đặt
    Khắp kinh thành, các nhà giam đã chật
    Vạn tù nhân chưa thấy một tội nhân.
    Vũ tướng quân:
    Thà giết oan trăm mạng lương dân
    Hơn để thoát một tên phản nghịch
    Phải bắt hết những bọn người áo rách
    Giả bán buôn, bói toán chợ xa gần
    Giả điên cuồng say hát khúc thanh xuân
    Gần đồn trại làm mê lòng tướng sĩ
    Những gái đẹp thướt tha và uỷ mị
    Chính thật là bả độc của Tây Sơn
    Những người say tuý luý ở bên đường
    Là do thám rất tài tình cho Quang Diệu
    Những đứa bé đánh khăng và chơi kiệu
    Lại đưa đường cho giặc lén vào thành
    Tôi ra đi còn lo ngại quẩn quanh
    Lòng bối rối mong hai ngài gia sức.
    Thị lang:
    ý tướng quân quả thực là... đúng lúc
    Tối hôm kia lính túc vệ của tôi
    mới bắt thêm hai tên giặc...
    Tham tri:
    Hai người !
    Vũ tướng quân:
    Đã bắt thêm ? Thật quả là công trạng...
    Thi lang:
    Lại đúng như lời tướng quân xét đoán
    Một gái điên, sắc đẹp... đá cũng mềm !
    Một ông già tuý luý...
    Vũ tướng quân:
    Xin cho xem
    Tôi vui lòng ngồi đây nghe xử án
    Để thêm sức ra đi lấy đầu Quang Toản.
    Thị lang:
    Truyền đội trưởng cấm binh vào ngục Nam môn
    Điệu ông già cả cô gái điên cuồng
    lên hỏi tội
    (Lính rầm rập ngoài công đường.
    Thị lang quay lại với Vũ tướng quân)
    Chính là việc thứ hai muốn hỏi tướng quân
    Có gái điên kia, nhan sắc tuyệt trần
    Người quân Hà Khê, trấn Hà Đông ngoài Bắc...
    (Vũ tướng quân giật mình. Tham tri sửng sốt)
    Tham tri:
    À, thế ra... người đồng hương...
    Thị lang:
    Vâng, đúng thật
    Người cùng quê với tướng quân đây
    Ả cung khai bằng nét bút như hoa bay
    Như dao sắc như gươm dài múa lượn
    (Giơ lên một tập giấy)
    Dòng mực chưa khô, ba tờ giấy lớn
    Đây, tướng quân xem
    (Trao tập giấy cho Vũ tướng quân)
    Tham tri:
    Ngài đọc to lên
    (Vũ tướng quân đọc thầm, nét mặt biến đổi nhanh)
    Thị lang:
    Không thể đọc to cái nỗi lòng riêng
    người ly phụ ! - ả viết ra bằng mực
    hoà với máu suốt đêm qua đỏ rực
    Ả cắn ngón tay viết trước mắt tôi !
    Tham tri:
    Có việc chi bí ẩn chẳng nên lời ?
    Vũ tướng quân (cố lấy giọng bình tĩnh)
    Văn hay lắm. Lời khai đanh thép lắm !
    (Ngửng lên nhìn Thị lang)
    Thưa đại nhân, lời máu pha mực đậm
    Có ai tin mồm lũ giặc hay không ?
    Tham tri:
    Xin cho biết ngay ngụ ý lời cung.
    Thị lang:
    Chồng cô ả là tướng quân họ Vũ
    Người tin cẩn của triều đình, người ngồi đó
    Ngay trước mắt ta. Nàng tên gọi Kiều Loan
    Người đẹp nghiêng trời, núi đổ, thành tan
    Một nữ tướng anh tài của nhà Tây ngụy
    (Cười nhạt, nhìn Vũ tướng quân)
    Người vợ yêu mà tướng quân giấu kỹ
    Chẳng cho bạn đồng liêu biết chuyện riêng tư !
    Vũ tướng quân (đã trấn tĩnh):
    Làm hình quan cần phân biệt thực hư
    Lưỡi bọn giặc khéo lắm điều lắt léo
    Đây có lẽ mưu thâm Trần Quang Diệu
    Gieo nghi ngờ, làm ly tán Nguyễn triều
    Đất Hà Khê, tôi có người thương yêu
    Cũng như đại nhân có năm thê bảy thiếp
    Mười năm nay theo chúa công tôi đâu biết
    chuyện quê nhà !
    Thị lang (ôn tồn):
    Tôi hiểu bụng tướng quân
    Lời cung khai, tuy vậy, còn phân vân
    Nếu quả thực ả chính là vợ quý
    của tướng quân, bạn đồng triều, tri kỷ
    Tôi xin bảo toàn tính mệnh phu nhân.
    Tham tri:
    Người vô tội thì chớ giết nhầm
    Kẻ có tội cứ chiểu theo hình luật
    Duyên cớ gì phải dùng lời đường mật
    Uốn lưỡi cứng mềm ngay giữa bạn đồng liêu ?
    Thị lang (cười khẩy):
    Quan Tham tri thật quả là nóng nẩy
    Vợ yêu quý của người ta tin cậy
    Có thể nào làm trái nghĩa bạn bè ?
    Vũ tướng quân (bối rối):
    Không ! Không phải vợ tôi ! Xin đừng nghe
    lời bịa đặt !
    Thị lang (càng ôn tồn):
    Tôi đã tâu chúa thượng
    Đấng chí tôn đã từ lâu chỉ muốn
    Dùng lòng nhân mà thu phục giang sơn
    Có phán rằng nếu đích thị người điên
    Là vợ tướng quân, sẽ không cần xét hỏi
    Tình cũ, duyên xưa, hôm nay nối lại
    Sắc phong ngay đệ tứ phẩm phu nhân.
    Vũ tướng quân (đứng dậy):
    Vợ tôi xưa cách biệt đã mười năm
    Tôi chẳng rõ... Tôi một lòng theo chúa
    Mong đại nhân cứ công minh xét xử
    Nói đã nhiều, xin cáo biệt...
    (Định đi)
    Thị lang (cầm tay Vũ, níu lại):
    Tướng quân
    Cứ ngồi đây, xem rõ mặt phu nhân.
    Tham tri:
    Ta không nên tin lời cung điên dại
    Làm nhục bạn đồng liêu
    Vũ tướng quân (với Thị lang):
    Ngài giữ lại
    Cũng bằng thừa. Tôi, danh tướng Nguyễn triều
    Lòng trung này, sống để bụng, chết mang theo
    Lời xằng bậy tôi coi như cỏ rác !
    Thị lang (gạt hồ sơ sang một bên):
    Vâng, tôi xin đốt những lời cỏ rác
    Vậy mời tướng quân nán lại mà trông
    Bọn giặc già sắp giả dại, giả ngông.
    Tham tri:
    Theo thiển ý, sức bên ta rất mạnh
    Kể từ lúc ta đánh vào Gia Định
    Đi đến đâu thì trúc chẻ, ngói tan
    Nhiều tướng tài Tây ngụy đã ra hàng
    Ta lại có chiến thuyền từ Pháp quốc
    Muôn dặm ruổi rong, giúp ta thắng cuộc
    Lòng muôn dân đang:
    "Lạy giời cho cả gió nồm
    Cho thuyền chúa Nguyễn rong buồm thẳng ra"
    Nếu quả thật sức bên ta mạnh mẽ
    Há sợ gì những trò chơi con trẻ
    Há sợ gì tiếng hát của người điên ?
    Nhà vua nào muốn giữ nghiệp lâu bền
    Dùng nhân đức mà trị vì thiên hạ
    Còn như kẻ đa nghi, dùng mưu cơ xảo trá
    chỉ càng tỏ ra phi nghĩa, bất tài.
    Thị lang:
    Lời khuyên răn quý báu, cảm ơn ngài
    Ta không sợ, nhưng xin đừng mê ngủ !
    Tội nhân sắp đến rồi. Xin nhớ rõ
    Là chúng ta ăn bổng lộc Nguyễn triều
    Các tộc phả đều ghi danh khanh tướng
    Dù ngọn gió dám trêu vào thánh thượ

    Đoạn 3

    (Thư lại và lính dẫn ông già đến công đường.
    Lão đứng nhìn bốn phía)
    Thị lang:
    Lão già kia còn nghĩ ngợi điều chi ?
    Vào tới đây sao ngươi chẳng chịu quỳ ?
    Ông già (cười lớn):
    Tuổi thơ, quỳ dưới gối gia nghiêm
    Đi học, quỳ nghe chữ thánh hiền
    Lúc gặp đấng anh hùng áo vải
    Ta quỳ nghe tiếng sét kinh thiên
    Ngày nay, tóc bạc, thân trơ trọi
    Cha mẹ nằm yên dưới dạ đài
    Thầy học qua đời, vua đã mất
    Hỏi ta còn quỳ trước mặt ai ?
    Thị lang (ra bộ ân cần):
    Ta thương tuổi già, cởi trói cho ngươi
    Vào tới đây, đừng hung hăng ngỗ ngược
    Hãy tường khai quê quán họ tên người.
    Ông già:
    Lão sinh ra chẳng biết họ tên gì
    Đời vẫn gọi ta rằng: "Ông lão rượu"
    Còn quê hương ? Chao ôi ! Con linh điểu
    Rừng núi nào dung nổi cánh bao la ?
    Đoá hoàng vân không có đất xây nhà
    Theo sự nghiệp anh hùng đi bốn hướng
    Đến ngày nay thành rượu ngon rót xuống
    Dâng mưa to bão lớn quét trần gian
    Thành Phú Xuân chao đảo sắp rơi tàn
    Dưới mũi kiếm Bắc Bình Vương Nguyễn Huệ !
    Thị lang:
    Đó là giặc, cấm nhà ngươi ca tụng.
    Ông già:
    Đó là giặc nhưng nghiêng trời trí dũng
    Cũng làm vua mà lại biết thương dân
    Hàng trăm năm ta mới gặp một lần
    Đó là giặc. Biết ai không là giặc ?
    Một nước nhỏ mà phân chia Nam Bắc
    Xâu xé nhau vì hai chữ lợi danh
    Tam vương, ngũ đế, cướp đất phá thành
    Mấy trăm năm nghe dân tình xao xác
    Thay cái đạo làm người bằng giáo mác
    Yến ẩm lầu cao... xương máu chan hòa Đấng cao xanh tủi thẹn chót sinh ra
    Giống quái vật lấy tên là vua chúa Nên phải có người hát ngao đây đó
    Trốn ra ngoài rơm rác của cuộc đời
    Ta thấy ai vừa thắng trận lên ngôi Ai là giặc ? - Mà ai không là giặc ?
    (Cười khà khà)
    Thị lang:
    Quân sĩ đâu ? hãy nọc tên lão tặc Đánh trăm roi cho biết phép triều đình.
    Vũ tướng quân (giơ tay ngăn Thị lang):
    Xin đại nhân hãy dẹp nỗi bất bình
    Người tuổi tác đã sắp về cõi thọ.
    Ông già (quay lại nhìn Vũ tướng quân):
    Ai đấy nhỉ, mà uy nghi áo mũ
    Dám can ngăn nộ khí của hình quan ?
    Thôi lão nhớ rồi ! (cười lớn)
    A ! Chức trọng quan sang
    Thay nét mặt nhanh bằng tay vẽ phóng !
    Ông làm tướng đấy ư ? - Vầng trán rộng
    Sao ngày nay thấp ngắn bé tèo teo ?
    Hai mắt ông xưa nhân hậu trong veo
    Giờ nẩy lửa ! - Cả cái mồm tươi trẻ
    Chỉ còn nét vạch ngang trông đúng vẻ
    Bậc lược thao dũng liệt của đương triều áo mũ này,
    Ông đã tốn bao nhiêu lời nịnh hót ? - Thưa ông... ông họ Vũ ?
    Thị lang (chú ý hơn):
    Lão nói gì ? - Người lão quen biết cũ ?
    Ông già (càng đủng đỉnh):
    Xưa, tướng quân đi học đạo thánh hiền
    Tôi giảng dạy thế nào, ông đã vội quên ?
    Mà thấm thoát đã nghênh ngang quyền chức ?
    Hừ, tốt đỏ qua sông, bán sa chi lực !
    Lọt vào cung, sĩ tượng cũng lao đao !
    Buồn cười thay ! Thế sự lật nhào
    Tôi tiếc qua ngày ông còn để chỏm !
    Thị lang (nham hiểm, quát mắng):
    Làm nhục Vũ tướng quân là tội lớn
    Không thể dung tha ! Ngươi nói lại đi !
    Người làm thầy Tây Sơn giảng dạy những gì
    cho bọn đầu xanh ?
    Vũ tướng quân:
    Cụ già nhầm đấy
    Tôi biết cụ là ai đâu !
    Ông già (cười sằng sặc):
    Đúng vậy !
    Làm tướng Nguyễn Triều, sao biết được ta !
    Ngồi lầu cao, mắt bé bỗng đâm loà
    Biết sao được ta là ai !
    (Giơ tay chỉ thẳng vào mặt Vũ tướng quân, gọi to)
    Vũ Văn Giỏi !
    Đúng tên tiểu sinh ngày mười sáu tuổi
    Cắp sách học ta, học đạo thương dân
    Đạo làm người ! - Ai đã học chữ "nhân"
    Đều từ chối không làm quan triều Nguyễn
    Chỉ có ông, học mấy pho kinh điển
    Rút được ra hai chữ "lợi" và "danh"
    Hai chữ vàng biến hoá rất nhanh
    Đã thành chữ bất nhân ! Vô sỉ !
    (Vũ tướng quân định cử động, bỗng lại ngồi im, đau đớn, cắn môi. Công đường lặng đi một phút nặng nề)
    Thị lang:
    Hãy khai thực những ai cùng theo Ngụy
    Ta tâu vua sẽ giảm tội cho ngươi.
    Ông già:
    Làm giặc ư ? Sao lại hỏi mình tôi ?
    Người làm loạn là những người phẫn uất
    Vì chính sự bạo tàn. Ôi ! Nước mắt
    bao nhiêu lần rỏ xuống những hồn oan ?
    Chính sự gì đi cầu viện ngoại bang
    về tàn sát những người dân vô tội ?
    Ông Nguyễn Huệ ngày xưa đi bốn cõi
    Chia kho tàng Trịnh Nguyễn cho muôn dân
    Đến ngày nay ai là lũ bất nhân
    đã cướp hết quả ngon vườn tươi tốt ?
    Chính sự gì ? Lũ dã man, ngu dốt
    Giết hiền tài, ưa xiểm nịnh, nạt dân lành ?
    Thị lang:
    Cắt lưỡi đi !
    Tham tri:
    Đại nhân đừng phẫn nộ
    Dùng cực hình là hành vi man rợ !
    Ông già (lại giọng say):
    Nơi kinh kỳ có chủ quán bao dong
    Mời ta uống mỗi ngày ba nậm rượu
    Đời đẹp quá, trong mùi hương mỹ tửu
    Riêng chiều qua, lão cạn bốn vò đầy
    Đến bây giờ, có lẽ vẫn còn say
    Mắc bệnh rượu nên ta buồn ta khóc
    Nghĩ tủi nhục cho non sông gấm vóc !
    Thị lang (tuốt gươm trên án):
    Lão già này xấc láo, chẳng mềm gan
    Chém phăng đi cho hết giống nói càn !
    Tham tri (gạt đi):
    Quân sĩ đâu ? - Giam ông già vào ngục
    Chờ tỉnh rượu sẽ hỏi ra sự thực.
    Ông già:
    Đừng chờ ta tỉnh rượu ở đời này
    Ta còn say đến khi về đất lạnh
    Đầu ta rụng nhưng hồn ta lanh lảnh
    Cười các ngươi toàn một lũ vô lương.
    (Lính lôi tuột ông già đi)

    Đoạn 4

    (Đội trưởng dẫn Kiều Loan vào - Nàng đến giữa công đường,
    nhìn thấy Vũ tướng quân bỗng đau đớn, ứa nước mắt.
    Vũ Tướng quân quay đi, cố giấu nét nét mặt quằn quại.
    Một lát, Kiều Loan cười chua chát)
    Kiều Loan:
    Các quan đem tôi đi lăng trì tùng xẻo
    Hơn bắt tôi nhìn sự thực hiển nhiên
    Đến chỗ này mới thật là địa ngục
    Lửa vạc dầu đây ! Ma quỷ kề bên !
    Tham tri:
    Tôi cởi trói cho cô nương - thân phận yếu mềm
    Đã quằn quại từ đêm kia trong ngục tối !
    Thị lang:
    Cô gái kia ! Quỳ đây, nghe xử tội.
    Kiều Loan (chợt mơ màng):
    Tôi chỉ biết quỳ trước mặt chồng
    Ngày xưa... khi nắng rạng thư phòng
    Khuyên chàng cố học làm danh tướng
    Cái nghĩa phu thế chớ bận lòng
    Hôm nay, sắp sửa đầu rơi xuống
    Tôi nhớ chồng tôi cách núi sông
    Vậy cũng xin quỳ nghe vó ngựa
    Chúc mừng danh tướng đã nên công.
    Chàng ngồi chót vót trên đầu núi
    Thiếp đứng chân trời mỏi mắt trông
    Cũng muốn theo gương người hoá đá
    Nhưng chồng tôi có cũng bằng không !
    (Nàng quỳ ngay trước mặt Vũ tướng quân. Vũ cố quay đi nữa,
    rắn mặt lại. Kiều Loan khóc nức nở)
    Thị lang:
    Khóc làm chi, loài nhi nữ yếu hèn
    Sao cũng đi quấy rối cuộc bình yên
    Làm nao núng lòng dân bằng tiếng hát ?
    Kiều Loan (quay phắt lại, giọng đanh thép):
    Tôi hát chơi cái thế tình đen bạc
    (Chỉ vào mặt Thị lang)
    Chồng ngồi kia mà chẳng dám nhìn nhau !
    Chàng nên khanh tướng công hầu
    Vợ hiền yêu quý sắp mất đầu vì nỗi nhớ thương.
    (Lê đến chân Hình Tham tri)
    Có lẽ nào chàng mất hết tình thương
    Hay núi lở đã lấp đầy bể ái ?
    Thị lang:
    Cô ả này thật vô cùng rồ dại
    Chết đến nơi còn rỡn cả công đường.
    Kiều Loan:
    Từ độ ấy khóm trúc vàng ngơ ngẩn
    đuổi tôi đi cùng mấy lá tà dương
    Qua kinh đô tôi tìm chồng chẳng thấy
    Xin các quan cho biết: chồng tôi đâu ?
    (Im lặng)
    Tôi chênh vênh một bóng đèn run rẩy
    Đợi người xưa, sương gió bạc phơ đầu
    Rồi một buổi tôi cài rêu cửa lạnh
    Bỏ vườn hoang nằm khóc bóng trăng mờ
    Bỏ đàn chim trong căn nhà hiu quạnh
    Xé lụa vàng, tôi đập nát guồng tơ.
    Tôi thành điên, tôi bồng bềnh giọng hát
    Tôi tìm chồng qua non nước đìu hiu
    (Chỉ Vũ tướng quân)
    Chồng tôi đây ! Cớ sao chàng đổi khác ?
    (Chỉ Hiệu úy)
    Chồng tôi đây ! Đôi mắt đẫm thương yêu.
    (Chỉ hai Hình quan)
    Chồng tôi kia ! Này hai ông Tư mã
    nhìn kỹ xem: con bướm chết bên đường...
    Tham tri:
    Chồng nàng đâu mà than thở nhớ thương ?
    Kiều Loan:
    Chồng tôi mất từ năm tôi mười tám
    Mùa xuân ấy bắt đầu mùa ảm đạm
    Tham lợi danh chàng chết đuối quê người
    Đêm nào có bóng sao rơi
    Khăn tang lệch nửa đời người thê lương
    Tiễn đưa chú lái lên đường
    Đi buôn áo mũ bán phường đảo điên.
    Hiệu uý:
    Người mê loạn, hồn không nguôi đau đớn
    Máu trôi quanh mái tóc xoã ưu phiền.
    Tham tri:
    Quan Hiệu uý để yên nàng kể lể
    Lời chua chát nhưng nghẹn đầy ngấn lệ
    Nói hết đi, mở rộng tấm lòng đau.
    Kiều Loan:
    Chàng hãy trông: áo rách như mây sầu
    Thu đã sang, lòng thiếp đây tê buốt
    Chàng ở lầu cao, rèm nhung óng chuốt
    Kín màu xanh dương liễu khoá tin hương
    Áo giai nhân phủ ấm giấc mơ màng
    Ánh đèn hoa lả lơi trên đệm gối
    Người vợ cũ lang thang trong bóng tối
    Mảnh áo đơn nào phủ kín thân gầy ?
    Không có ăn, rời rụng cả chân tay
    Một buổi sớm buông xuôi hồn đau xót
    Vào giữa lúc chàng bừng cơn mộng ngọt
    Hé môi cười trong ánh sáng thần tiên
    Thị lang (với Vũ tướng quân):
    Thưa tướng quân, người ấy thật không điên
    Đem nước mắt làm say lòng dân chúng
    Vào tới đây say lòng người trí dũng
    Nên coi chừng nước mắt của người điên.
    Hiệu uý:
    Người cầm quân không phải bọn ngu hèn
    Để giọt lệ mỹ nhân mờ chí khí
    (Với Kiều Loan)
    Chồng cô nương chắc hẳn là dũng sĩ ?
    Chàng ở đâu sao có thể lỗi nguyền ?
    Kiều Loan:
    Tôi đặt tên chồng tôi là: phản bội !
    Thị lang:
    Chính nhà ngươi mới thật là có tội
    Gần điện vua, ca tụng kẻ anh hùng
    Nói những lời như nhắc nhở núi sông
    Nhớ lại cái vinh quang người đã chết
    Đã là giặc, và nhất là đã giết
    Ba đời vua, để dựng cái ngai vàng.
    Hiệu uý:
    Thưa đại nhân, nàng là người đau khổ
    Vì nhớ thương, hờn giận đã thành điên.
    Thị lang:
    Việc quốc gia, tôi chẳng dám làm phiền
    Quan Hiệu úy.
    Hiệu uý:
    Xin đại nhân xét kỹ
    Mất tình yêu nàng thành ra mất trí
    Chứ một người như cánh bướm mong manh
    Theo làm sao cơn gió lốc đao binh ?
    Thị lang:
    Quan Hiệu uý vì đêm qua bận ngủ
    Không được nghe bao nhiêu lời càn rỡ
    thốt ra từ cái miệng đẹp như hoa
    Lời cung khai còn đó, mực chưa nhoà
    (Giơ tập hồ sơ nhìn Vũ tướng quân)
    Chồng cô ả, thưa ngài, là ngụy đế
    Tiếc người cũ, vương phi đem giọt lệ
    làm xôn xao tấc dạ bọn dân ngu.
    Tham tri:
    Nàng phải chăng người sùng ái của ông vua
    đã xây dựng nghiệp Tây Sơn thuở trước ?
    Kiều loan:
    Tôi nói thế mà có người tin được
    Ôi thương ôi ! chính trị đất Nam Hà
    Nghĩ đáng buồn cho đứa trẻ lên ba !
    Hiệu uý:
    Thưa đại nhân, người điên không lẽ phải
    Tôi dám quyết nàng là người vô tội
    Chỉ biết sầu khi nguyệt chếch phòng khuê
    Mà người yêu đi mãi không quay về.
    Thị lang:
    Người đã biết những gì về bọn giặc
    ở Nghệ An ? Lũ tàn quân đất Bắc
    còn những ai đầu rắn nối thân lươn ?
    Và hiện giờ lẩn lút ở Trường Sơn
    Ngoài việc cướp còn làm gì thêm nữa ?
    Kiều Loan:
    Tôi chỉ biết ngày xưa ông Nguyễn Huệ
    Đẹp nguy nga như vầng nhật lên ngôi
    Cao tít mù như sao sáng giữa trời
    Đức vô lượng như nắng tràn bốn cõi
    Tham tri:
    Sở Bá Vương coi nhỏ đất Giang Đông
    Suốt một đời nên sự nghiệp gì không ?
    Kiều Loan:
    Dẹp hết ba mươi vạn quân hùm sói
    Thì ngài khởi công dựng một toà lầu
    Tường vàng, ngói đỏ, cột ngọc, rèm châu
    Êm ái nhung tơ, huy hoàng gấm vóc
    Vườn ruộng mênh mông, lúa ngô đã mọc
    Quân sĩ anh hùng gìn giữ nước non
    Đó là nơi ngài chăm chỉ đèn hương
    Cầu trời phật cho toà lầu chóng lớn
    Nhưng có lẽ đấng cao xanh chẳng muốn
    để Quang Trung tài đoạt cả mệnh trời
    Ông ấy đánh ghen một trận tơi bời
    Bốn mươi tuổi, đấng anh hùng đoản mệnh.
    Thị lang (bĩu môi):
    Và vương phi một sớm hoá người điên
    Đi bốn phương cổ vũ bọn ngu hèn !
    Tham tri:
    Đến bây giờ lầu ấy có còn không ?
    Hay đã phai hình ảnh khắc trong lòng ?
    Kiều Loan:
    Tít phương xa có một con hổ xám
    Chỉ lăm le đến làm chủ toà lầu
    Nên vợ chồng tôi bàn định cùng nhau
    Sẽ nối trí anh hùng xây dựng lại
    Chồng tôi đi tưởng đem tài vĩ đại
    chữa toà lầu và đắp mãi lên cao
    Tôi ở nhà, một sớm thấy xôn xao
    Tiếng làng nước thì thào: "giang sơn đổi chủ".
    Tham tri:
    Giang sơn đổi chủ, cô nương có mừng không ?
    Kiều Loan:
    Ô kìa ! Chồng tôi xênh xang áo mũ
    Gối lên gươm, nằm ngủ trên lầu mây
    Lầu của ai mới dựng nước non này ?
    Thấy khác trước, tôi ngậm ngùi vô hạn
    Chao ôi ! Vợ chồng ta mười năm ly tán
    Thiếp ngẩn ngơ qua những cảnh điêu tàn
    Chàng ở nhờ lầu của giặc thênh thang...
    Tham tri:
    Truyền quân sĩ đưa nàng về chỗ cũ
    Cấm các ngươi không được dùng hình cụ
    Cho đau thêm chiếc lá đã sa cành.
    Kiều Loan:
    Đưa đi đâu ? - Tôi đứng giữa triều đình
    Đòi trả lại chồng tôi
    (Nàng lay vai Vũ tướng quân)
    Ông Vũ Văn Giỏi
    Ông đấy ư ? Ông là người có tội
    Đã cướp chồng tôi !
    (Nàng hét lên, ngã ngất xuống, mọi người xúm lại)
    Thị lang (lay gọi Kiều Loan):
    Tỉnh lại ! Phu nhân !
    Đó, vợ của ngài, Chưởng vệ Vũ tướng quân
    Ngài đã nhận ra chưa ?
    vũ tướng quân (run run)
    Tôi không biết !
    Thị lang:
    Ngài không biết ? - Nhưng chúa công hiểu hết
    Vợ của ngài làm loạn ở kinh thành
    Ngài cầm vạn quân tinh nhuệ của triều đình
    Liệu có phải là nội công, ngoại kích ?
    Vũ tướng quân (đỏ mặt, rút gươm)
    Đừng vu cáo ! Thanh gươm này vô địch
    Có thể soi vào gan ruột đại nhân !
    Hiệu uý:
    Trông người điên đã tỉnh lại dần dần
    Mắt hé

    Đoạn 5

    Thị lang:
    Tội hai người xét kỹ đã rành rành
    Ông lão già lố lăng và ngạo mạn
    Là thủ lĩnh những bọn người phiến loạn
    Về kinh đô phá rối cuộc trị an
    Đi khắp nơi ca tụng bóng phai tàn
    của tên giặc đã giết bao vua chúa
    Đầu phản nghịch cần phải bêu giữa chợ
    Cho bọn người khinh bạc đến soi gương
    Cho lòng dân yên tĩnh đạo cương thường.
    Tham tri:
    Còn cô gái ?
    Thi lang:
    Cứ cho rằng là hậu phi ngụy đế
    Là Bao Tự, Tây Thi, là Đát Kỷ
    Làm siêu lòng dũng sĩ với văn nhân
    Đem thi ca tình cảm chuốc lòng dân
    Hòng gây lại cơ đồ cho Tây ngụy
    Nếu để mặc người điên đi vạn lý
    Hát nghêu ngao và cười khóc nỉ non
    Thì có ngày nghiêng đổ dãy Trường Sơn
    Thành Phú Xuân ngất chín từng khói lửa
    Bọn giặc trời lại tung hoành phen nữa
    Lũ văn nhân thì bìu díu thê nhi
    Vét bạc vàng, sợ chết rủ nhau đi
    Bọn dũng sĩ hoài thân trong tử địa
    Uổng một đời không làm nên đại nghĩa
    Mà chết vì nước mắt của người điên.
    Tham tri:
    Xin đại nhân chớ vội vàng lên án
    Cửa miệng dân gian không thiếu những điều
    Ca tụng Tây Sơn, oán trách đương triều
    Dân oán hận phải tìm ra gốc ngọn
    Đây là Kiệt Trụ hay đây là Nghiêu Thuấn ?
    Chúa thượng nhân từ sao oán hận không nguôi ?
    Như lão già say mượn chén u hoài
    Thân hàn sĩ chán vương hầu đế bá
    Sự phẫn uất chất đầy sân nho giả
    Gót hung đồ đạp đổ nếp tiền nhân
    Nhà Tây Sơn dấy nghiệp được lòng dân
    Lão tin tưởng vào đường gươm vạn thắng
    Lòng trung liệt những chờ mưa đợi nắng
    Mong non sông vươn tới cõi cao xa
    Đang ước mơ, chợt Nguyễn Huệ thăng hà
    Thôi đổ sụp bao nhiêu tầng oanh liệt !
    Nghiệp Tây Sơn đang dần dần tự diệt
    Mượn bầu men, lão nhớ thuở oai hùng
    Và gieo sầu lên cây cỏ non sông
    Lão thương tiếc phải đâu là có tội ?
    Dù khinh mạn, nhưng cuộc đời biến đổi
    Ai mà không chua chát ở tròng lòng ?
    Chứ cánh tay người tuổi tác cô trung
    chỉ đủ sức nghiêng một bình rượu quý !
    Hiệu uý:
    Quan Tham tri nói thực là chí lý
    Lão là người mượn rượu để u hoài
    Ta cứ mời ông lão rong chơi
    Dạo khắp cảnh nước non thanh tú
    Mặc người say bạn bầu cùng thơ phú
    Rượu đầy vò, nước mắt sẽ dần vơi
    Và bóng hình Nguyễn Huệ sẽ tàn rơi
    Theo ánh nắng mùa xuân nhoà kỷ niệm
    Tham tri:
    Còn cô gái, ôi dung nhan kiều diễm
    Chót lầm sinh vào thế kỷ loạn ly
    Nên có người dám ví với Tây Thi
    và Đát Kỷ, làm nghiêng thành đổ nước
    Hồn cao rộng, trời mây nào sánh được
    Trao tay chồng gươm báu giữ giang san
    Nơi quê hương chờ nhạc ngựa khải hoàn
    Bao nhiêu năm không bay về cánh nhạn
    Bên gối mộng đã vắng người bầu bạn
    Lại thấy ngày tàn tạ của Tây Sơn
    Một sớm kia, nàng ngơ ngẩn lên đường
    Tìm người cũ, hồn điên vì tưởng nhớ
    Mộng vĩ đại thuở vinh quang rực rỡ
    Đã tàn theo bóng dáng của người yêu
    Đến kinh đô một buổi nắng nghiêng chiều
    Lòng tê tái rung lên thành tiếng hát
    Người đau khổ, toàn thân là nước mắt
    Mà bảo rằng làm loạn, ôi oan khiên !
    Kết tội người điên, phép nước cũng thành điên !
    Hiệu uý:
    Quan Tham tri nói thực là chí lý
    Kết tội người điên quả là mất trí
    Hồn cô đơn lồng lộng gió thương yêu
    Lòng thiết tha hoài cảm biết bao nhiêu
    Theo thiển ý, cứ mời cô gái nọ
    đến một cảnh trời hoa xuân đương nở
    Và tìm cho cô gái người chồng xưa
    Thì hết điên và hết nói vẩn vơ.
    Tham tri:
    Còn đến chuyện xui dân hèn khởi loạn
    Bằng nhan sắc, bằng thi ca tình cảm
    Thì hai người không lấy được lòng tin
    của muôn dân đang muốn hưởng bình yên
    Hai người ấy là kỳ hoa dị thảo
    Mọc đường xa từ một chiều gió bão
    Ta nhìn chơi không chắc đã hại gì
    Ai đành tâm đem lưỡi kiếm giết đi ?
    Sự chém giết đã não lòng dân nước
    Ai trị dân làm cho dân khiếp nhược
    Và oán hờn, là thế tất suy vong
    Từ đầu năm giặc giã nổi như ong
    Vì khắp xứ treo rất nhiều thủ cấp
    Các doanh trấn còn xây thêm ngục thất
    Thì bọn người vào ngục cứ tăng thêm
    Sự trị an cần giữ lấy uy nghiêm
    Nhưng nguyên lý vẫn chỉ là nhân đức
    Vua đã vậy, còn những người quyền chức
    Cứ ra oai, thích chém lắm đầu người
    Thì đầu mình, rụng cũng nhanh thôi.
    Thị lang:
    Quan tham tri đừng dài lời ngụy biện
    Đầu không rụng, không hết mầm chinh chiến
    (Hạ giọng nói với Vũ tướng quân)
    Về việc này, theo tôn ý tướng quân
    Có nên dùng hình luật chém tội nhân
    Hay thả hổ về khu rừng đất Bắc ?
    Vũ tướng quân (bàng hoàng):
    Cái án này... tuỳ hai ngài cân nhắc...
    Thị lang:
    Không thể nào tha thứ bọn giặc già
    Vẫn rắp tâm làm rối loạn sơn hà
    Tôi xuống án: Giết hai người do thám !
    Sáng sớm mai sẽ đem ra xử trảm
    (Với Tham tri)
    Mời đại nhân phê vào án tử hình.
    Tham tri:
    Tôi dám đâu đem tài hèn trí thiển
    Xét tội người cùng với bậc cao minh !
    Tôi không phê, ngài xử lấy một mình !
    Thị lang:
    Quan Tham tri chạy theo đà của giặc !
    Tham tri (giận dữ):
    Ngài dám bảo tôi đây là phản trắc ?
    Thị lang:
    Vì xưa kia ông ăn lộc Tây Sơn
    Khi chúa công chiếm lại thành Quy Nhơn
    Ông khúm núm ra hàng cầu áo mũ
    Hiệu uý:
    Không ai khen những người đem chuyện cũ
    Khích bác nhau ! Tôi biết quan Tham tri
    Về theo chúa công lúc đó, chỉ vì
    Có tài năng mong giúp dân dựng nước
    Quyết không phải vì tranh giành quyền tước
    Như đại nhân !
    Thị lang:
    Quan Hiệu uý thanh niên
    Nên trọng người mái tóc trắng pha đen
    Hiệu uý:
    Tuổi tuy ít nhưng trí này chẳng hẹp
    Tay đại nhân là bàn tay gang thép
    Trí đại nhân là một vũng ao tù
    Thị lang:
    Tôi không ngờ quan Hiệu uý cũng về hùa
    Với lũ giặc !
    Hiệu uý (tuốt kiếm):
    Đừng nói lời càn rỡ
    Gươm danh dự không bao giờ tha thứ !
    (Định chém Thị lang)
    Vũ tướng quân (ngăn lại):
    Nơi công đường không phải chỗ làm càn
    Không trị mình sao trị nổi giang san ?
    (Với hai Hình quan)
    Cái án này khó tìm ra manh mối
    Vì sự thực hai người đều vô tội
    Họ lang thang hát nhảm ở bên đường
    Như ông già mượn chén nói ngông cuồng
    Còn thiếu phụ chỉ là người mơ mộng
    Nhưng dù sao, họ đã là những bóng
    Những lá vàng rớt lại của Tây Sơn
    Ta há nên giữ mãi mối căm hờn
    Với những kẻ chỉ hão huyền thương tiếc ?
    Thị lang:
    Đó là giặc, tôi tưởng cần phải giết ?
    Vũ tướng quân:
    Lẽ cố nhiên, nhưng chớ giết vội vàng
    Ta chưa tìm ra tang chứng rõ ràng.
    Thị lang (cười gằn):
    Vừa lúc trước đây, tướng quân đanh thép
    Mà bây giờ... hừ... gớm thay sắc đẹp !
    Hiệu uý:
    Nào ai mê vì sắc đẹp nghiêng trời
    Nhưng phải tha, vì vô tội, cả hai người !
    Thị lang:
    Họ còn sống, họ còn gây chinh chiến
    Vũ tướng quân:
    Hai đại nhân chỉ nên vào nội điện
    Để đem trình Ngự lãm xét việc này
    Thị lang:
    Vâng, phải trình Ngự lãm, thế cũng hay
    Lệnh Chúa thượng sẽ không ai bàn cãi
    Chỉ ngài Ngự mới tìm ra lẽ phải
    Chúng tôi xin vâng ý Vũ tướng quân
    (Quay sang Tham tri)
    Ta phải vào bệ kiến. Mời đại nhân !
    Tham tri:
    Lẽ dĩ nhiên tôi phải vào trong nội
    Lấy gươm sắc nhà vua ra xử tội
    Ai dèm pha sỉ nhục một hàng thần ?
    Thị lang (ngạo nghễ):
    Tôi xin chờ gươm sắc của đại nhân.
    (Thị lang giơ tay. Tham tri đỏ mặt đi nhanh.
    Thị lang vênh váo nhìn Hiệu uý rồi đi sau)
    Hạ màn

    Hồi thứ hai
    ... Kiều Loan ơi ! Khi mưa rụng đầu non
    Quê hương ấy mịt mù bao tâm sự...!
    Ngoài hành lang của lâu đài chúa Nguyễn.
    Chín bậc đá rồng chầu dẫn đến
    một khung cửa chạm rồng - Cột son chạy dài một dẫy -
    Ngay sau khi ở Hình bộ đường ra,
    Vũ tướng quân và Hiệu uý bối rối, đến đây và dừng bước.

    Đoạn 1

    Hiệu uý (theo gót Vũ tướng quân đi quanh quẩn):
    Thưa chủ tướng...
    Vũ tướng quân (như nói một mình):
    Đầu rơi ngoài bãi chợ
    Thật không ngờ... Từ nay, vòng rực rỡ
    của vinh quang, sắp khép lại rồi chăng ?
    Hiệu uý:
    Cả trời Nam còn rợp bóng chim bằng
    Thưa chủ tướng, ngài có chi phiền muộn ?
    (Im lặng)
    Hay chủ tướng nhớ những mùa bay lượn
    Gió muôn trùng cao tiếng gọi muôn phương ?
    Nhưng đêm nay đoàn binh sĩ lên đường
    ánh lửa trại nồng reo lời tạm biệt
    Tiểu tướng nghe: miền Hoá Châu xanh biếc
    Khói lửa còn mù mịt các thành xa
    ánh gươm đao còn múa bóng trăng tà
    Trong các giải rừng sâu miền Nghệ Tĩnh
    Biết bao giờ cho bốn phương bình định
    Ngựa tướng quân đều nhịp trên cầu son ?
    Vũ tướng quân:
    Ta thoáng trông như có bóng hoàng hôn
    Đã đổ xuống - Lòng ta run với nắng
    Hiệu uý:
    Giặc chưa hết, gánh binh nhung còn nặng
    Nhưng bao nhiêu mộng đẹp lúc đăng trình
    Vũ tướng quân:
    Đường tuy đẹp, lòng ta không đẹp nữa
    Từ sớm nay, xứ ưu phiền mở cửa
    Đón ta vào thương khóc những ngày xưa
    Hiệu uý:
    Tâm sự chi u uất tự bao giờ ?
    Xin chủ tướng ngỏ xem lòng ảo não
    Vũ tướng quân:
    Từ sớm nay lòng ta cuồng gió bão
    Hỡi Kiều Loan ! Ta mất hẳn em rồi... !
    Hiệu uý:
    Thưa chủ tướng, Kiều Loan, người điên dại
    Người tuyệt sắc từ phương xa mới lại
    Ngập công đường nước mắt nhớ người xưa ?
    Nàng là ai ?
    Vũ tướng quân:
    Nàng chính là vợ cũ
    của một người đã yên bề áo mũ
    Đã phụ tình và lỗi hẹn ngày xanh
    Hiệu uý:
    Thật không ngờ...
    Vũ tướng quân:
    Mười năm trời cũ còn xanh biếc
    Càng xa xôi, càng thắm lòng yêu
    Sớm nay vọng lại thời thơ trẻ
    Tha thướt trời xa dáng lệ kiều
    Bạn với gươm đao khuây nỗi nhớ
    Mình ta khóc sớm lại thương chiều...
    Hiệu uý:
    Không có lẽ phu nhân mà phải chết ?
    Ai dám xé một bông hoa diễm tuyệt ?
    Vì tướng quân là trung nghĩa của triều đình
    Cầm trong tay hơn một vạn hùng binh.
    Vũ tướng quân:
    Ta nhớ ngày xưa, thân còn đói rét
    Cha mẹ qua đời, họ hàng bỏ hết
    Ngày đi chăn ngựa, tối ngủ chuồng trâu
    Miếng cơm, manh áo, nghìn vạn lo âu
    Nàng từ chối bạc vàng và lụa gấm
    Trao tình yêu cho áo rách hồn đơn.
    Hiệu uý:
    Chí phu nhân cao đẹp như Trường Sơn
    Thua số mệnh, thật muôn đời vô lý !
    Vũ tướng quân:
    Tình ngày xưa thật bao la như bể
    Ta ốm đau ròng rã một năm dài
    Thuốc như rừng mà son sắt không phai
    Tay vuốt ve, nàng ru say con bệnh
    Dò hơi thở để cầu xin số mệnh
    Dựng thân tơ nâng đỡ xác hao mòn
    Mải nuôi chồng, quên nhan sắc héo hon.
    Hiệu uý:
    Thưa chủ tướng, vì sao mà cách biệt
    Những mười năm, để bây giờ đợi chết ?
    Vũ tướng quân:
    Nàng khuyên ta chăm học đạo thánh hiền
    Thâu đất trời bao nghĩa lý vô biên
    Những sớm lạnh hoặc những chiều mưa gió
    Ta luyện tập theo năm thầy dạy võ
    Và đèn khuya làm bạn với binh thư...
    Bờ Châu Giang, dòng nước trắng tiễn đưa
    Ta lên đường trong mùa xuân tươi sáng
    Thề với nàng sẽ tôn phù Quang Toản
    Vua Quang Trung lúc ấy mới băng hà.
    Hiệu uý:
    Nhưng vì sao rồi tướng quân đổi chí
    Để ngày nay tan tác mộng ngày xanh ?
    Vũ tướng quân:
    Một ngày kia sắp đến Phượng hoàng thành
    Ta bỗng gặp một ông già ẩn sĩ
    Núi La Sơn - Thấy ta về với Ngụy
    Già vạch ngay tội trạng Bùi Đắc Tuyên
    Cùng bọn gian thần điên đảo lộng quyền
    Đã xoá sạch danh thơm và nghĩa lớn
    Của Hoàng đế Quang Trung.
    Ta hiểu ra bèn đổi hướng
    đi vào Nam gặp chúa Nguyễn, theo hầu...
    Trải mười năm thành nghĩa nặng ơn sâu.
    Hiệu uý:
    Để ngày nay đã thành người danh tướng
    Ngài quên ngay đức hy sinh vô lượng
    Để vợ hiền "không áo kín thân gầy
    Không có ăn, rời rụng cả chân tay"
    Để bây giờ phu nhân nằm ngục tối
    Trong việc này, ai là người có tội ?
    Vũ tướng quân:
    Nhưng Kiều Loan, theo công luận triều đình
    Lại là người phiến loạn ở kinh thành
    Thực khó nghĩ, vì ta còn danh dự
    Còn uy quyền, còn tiếng tăm khắp xứ.
    Hiệu uý:
    Dù thế nào nên nhớ trước, nghĩ sau
    Uy quyền kia, danh tiếng ấy, nhờ đâu ?
    Người quân tử không bao giờ bội nghĩa.
    Vũ tướng quân:
    Phải, ta không đáng sống trong vòng thiên địa
    Nếu một mai trên bãi chợ kinh thành
    Máu viết lời oán hận lên trời xanh.
    Hiệu uý:
    Muốn trọn đạo, phải tìm ra mưu kế
    Đưa phu nhân về cuộc đời đẹp đẽ.

    Đoạn 2

    (Thị lang ở trong cung vua ra)
    Thị lang:
    Kìa tướng quân đang tư lự điều chi
    Quá ngọ rồi, chưa sửa soạn ra đi ?
    Hiệu uý:
    Ngài vào cung, và thù hằn quân giặc
    Chắc đã tâu vua, xin chém đầu nữ tặc
    và ông già ?
    Thị lang:
    Ngài đoán quả không sai
    Đấng chí tôn y án chém hai người.
    Vũ tướng quân:
    Vua y án ?
    Thị lang:
    Vâng, Chúa công giận lắm
    Có quở trách chúng tôi sao để chậm
    Không tâu ngay còn xét xử lôi thôi
    (Đưa bản án cho hai người xem)
    Ngày Nhâm Thìn, ngày Chúa thượng lên ngôi
    Sẽ lấy máu hai người ra tế miếu.
    Hiệu uý:
    Ba ngày nữa
    Thị lang:
    Vâng, tuỳ ngài định liệu
    Còn đủ giờ bênh vực cho người điên
    Hiệu uý (tuốt kiếm):
    Đừng nói càn (Vũ tướng quân ngăn lại)
    Người tóc trắng pha đen
    Nói không nghĩ !
    Vũ tướng quân:
    Mời ngài về tư thất
    Hiệu uý (vẫn tức giận):
    Một tay ông làm rụng bao thủ cấp
    Bao hồn oan xoã tóc đã hàm oan !
    Thị lang (cười nhạt):
    Ấy thế mà thiên hạ vẫn chưa an
    Quan Hiệu uý còn nằm sương ngủ tuyết !
    Hiệu uý:
    Làm hình quan, vụ nào ông cũng giết
    Để leo thang danh vọng chóng hơn người !
    Vũ tướng quân:
    Mời đại nhân về tư thất nghỉ ngơi
    Bọn chúng ta đều một lòng vì nước.
    (Thị lang đi vài bước, ngập ngừng)
    Thị lang:
    Tôi có chuyện riêng muốn ngỏ cùng tướng quân
    Vũ tướng quân:
    Xin cứ nói
    (Thị lang nhìn Hiệu uý, chần chừ)
    Hiệu uý:
    Vâng, tôi xin lánh mặt
    Để quan lớn được yên tâm bày đặt
    những trò hề !
    (Đi nhanh về phía bên phải)
    Thị lang:
    Quan Hiệu uý thật hàm hồ...
    Vũ tướng quân:
    Người tuổi còn non không biết mưu cơ
    Lòng thẳng dạ ngay, đại nhân đừng chấp.

    Đoạn 3

    Thị lang:
    Chắc tướng quân đang buồn phiền...
    Vũ tướng quân:
    Quả thật
    Tôi đang buồn - Buồn cái cảnh triều đình
    Thị lang (cười nụ):
    Hay đang lo vì một mối ẩn tình ?
    Đáng lo thật ! Vì... "chuyện quan Chưởng vệ"
    "Vũ tướng quân, có một người vợ trẻ"
    "Người vợ điên nổi loạn chống triều đình"
    Đã thành chuyện dân gian huyên náo kinh thành
    Người ta nói: Vũ tướng quân làm phản !
    Người lại đồn: cô gái ấy hại chồng !
    Có kẻ suy ra: kinh đô sắp loạn
    Vội bế vợ bồng con đi lánh nạn
    Chuyện đồn đi như bão nổi ngoài sông !
    Vũ tướng quân:
    Lạ gì dân gian có một đồn mười
    Thật đáng khen ai khéo dệt nên lời
    Chuyện tơ tóc thổi lên thành quả núi !
    Thị lang:
    Tôi đã vào cung, nghe lời xét tội
    Của Chúa công ! - thật phúc cho thần dân
    Kẻ tầm thường như tôi, mắt bé nhìn gần
    Đâu sánh được đức trông xa thấy rộng
    Của nhà vua !
    Vũ tướng quân:
    Chúa thượng phán làm sao ?
    Thị lang:
    Ngài ngự truyền: "Phải dẹp tắt chuyện rêu rao
    Lời đồn đại ! - Phải giữ gìn phẩm giá
    Cho tướng quân !" Ngài ngự truyền... (Lạ quá !
    Tôi theo hầu Chúa công từ lúc thiếu niên
    Nay mới biết ngài là một bậc vua hiền
    Một đấng chí nhân ! Đại hiền ! Đại đức !)
    Ngài ngự truyền: Cụ già là thầy học
    (Ai làm quan cũng phải trọng ông thầy)
    Tội theo Tây Sơn đáng phải chém ngay
    Nhưng đã có tài giảng về đạo lý
    Đào tạo học trò trở nên dũng sĩ
    Biết cách phò vua, nên được khoan dung
    Vũ tướng quân:
    Thế rồi sao ? - Còn thiếu phụ điên cuồng ?
    Thị lang:
    Ngài ngự truyền: đây gái đẹp Tây Sơn
    về nhũng nhiễu kinh thành. Nhưng xét kỹ
    Quan Chưởng vệ mười năm xa vợ quý
    Biết gác tình riêng, thờ chúa, lập công to
    Vợ trung thần, dù có tội, cũng tha cho !
    Ngài ngự lại truyền: Thượng thư bộ Lễ
    (ối chao ôi ! Thật là ơn trời bể)
    Sắc phong ngay bà Ngũ phẩm phu nhân !
    Lại ban cho vàng mười nén, bạc trăm cân !
    (Kém lời hứa của tôi có một trật)
    Vũ tướng quân:
    Còn án tử hình kia ?
    Thị lang:
    Là chiểu theo hình luật
    Chúa ngự phê cho phải phép triều đình
    Rồi sẽ tha - Nhưng muốn được công minh
    Cần phải có chữ tướng quân nhận thực
    Vào bản hồ sơ
    Vũ tướng quân:
    Sao ông lừa lọc bắt tôi nhận liều ?
    Thị lang (đủng đỉnh):
    Tuỳ ý tướng quân !
    Vì Chúa công muốn tỏ rõ lòng nhân
    Cho thiên hạ: đấy lão già ngạo mạn
    Và thiếu phụ cầm đầu quân nổi loạn
    Tội bằng trời, đáng lẽ phải trôi sông
    Thiên tử không quên danh tướng lập nhiều công
    Cần giả nghĩa thầy trò, trọn tình vợ cũ
    Nên đã tha rồi ! - Lời đồn đi khắp xứ
    Đức độ Chúa công sẽ cảm hoá lòng người !
    Vũ tướng quân:
    Tôi không hiểu !
    Thị lang (mở nắp hộp son, đã sẵn bút nghiên, nâng hai tay
    Trước mặt Vũ tướng quân)
    Giấy mực sẵn đây rồi !
    Ngài chỉ ký tên vào là ổn chuyện
    Cửa ngục mở: lão già, tuỳ sở nguyện
    Muốn làm quan, chúa thượng sẽ bao dong
    Muốn về quê, chúa thượng cũng vui lòng
    cho ngựa cưỡi với lương ăn đầy đủ.
    Vũ tướng quân (ngần ngừ):
    Không có lẽ !...
    Thị lang:
    Còn toà lầu bến Ngự
    Lầu Phượng hoa, chờ đón rước phu nhân
    Vũ tướng quân (lo lắng):
    Chúa phán gì về tôi không nhỉ ?
    Thị lang:
    Tướng quân ?
    Đấng chí tôn không mảy may ngờ vực
    Ai dám ngờ oan một người trung thực
    Một tướng tài trăm trận thắng Tây Sơn !
    Vũ tướng quân (băn khoăn):
    Nhận vào đây ? - Được oán hay được ơn ?
    Thầy ? - Không phải ! Vợ ? - Không ! - Đâu vợ cũ ?
    Thôi ! Đại nhân đừng làm phiền tôi nữa !
    Thị lang (càng ngọt ngào):
    Chúa biết cả rồi ! Biết tiếng thở dài
    Biết nét mặt buồn, biết giọt lệ rơi
    Trên ngực áo người tướng tài trẻ tuổi
    Chúa biết hết ! - Tướng quân đừng nói dối
    Chúa rủ lòng thương, ngài nhận là xong !
    Chén rượu lầu Hoa, tình nghĩa vợ chồng
    Say ân ái, bõ mười năm cách biệt
    Vũ tướng quân:
    Chúa thượng ngờ oan. Tôi chỉ còn cái chết
    Tỏ lòng trung -
    Thị lang:
    Tôi là chỗ tình thân
    Nói điều hơn lẽ thiệt với tướng quân
    Nội hôm nay, nếu ngài không chịu nhận
    Thì sáng sớm mai... xin đừng ân hận
    Người đẹp kia: bốn ngựa xé tan tành
    Lão già kia: thủ cấp treo mặt thành
    Còn tướng quân, chắc đâu toàn tính mệnh
    Chúa thượng nhân từ, ngài còn khủng khỉnh
    Lừa dối vua, man trá với triều đình
    Không mất đầu, thì... hàng vạn tinh binh
    Chức Chưởng vệ chắc chi còn giữ được !
    Thì sao tỏ rõ tấm lòng vì nước
    Lận đận thờ vua ? - Ngài nghĩ lại xem
    Tôi nói đã nhiều... chẳng ép nài thêm.
    Vũ tướng quân (bối rối):
    Vâng, đại nhân để hồ sơ lại đó
    Tôi nghĩ chiều nay !... Ôi chao !... Ai rõ ?
    Ai chép hồ sơ ?...
    Thị lang:
    Rất hợp ý tôi
    Giờ Dậu chiều nay, ngài sẽ trả lời
    Vì nửa đêm, ngài đã đi ra trận
    (Đưa tập hồ sơ cho Vũ tướng quân)
    Hồ sơ đây ! chỉ một lời chứng nhận
    Là xong xuôi ! Xin tạm biệt tướng quân !
    (Vào)


    Đoạn 4

    (Vũ tướng quân xem hồ sơ, lắc đầu.
    Một lát, Hiệu uý ra, dáng vội vã)
    Hiệu uý:
    Tôi nghe đồn sắp chém hai tội nhân
    Các quan trong triều xôn xao bàn tán
    Bãi chém phía Tây môn, mây u ám
    Cỏ dướn mình lên đợi tắm máu người
    Phiên chợ chiều nay không họp nữa rồi
    Xin chủ tướng nhanh chân vào bệ kiến
    Vũ tướng quân (lắc đầu):
    Đức chúa thượng, những khi còn giao chiến
    Ngài căm hờn quân địch đến vô cùng
    Chém tù binh và đóng cũi trôi sông
    Những tướng sĩ không kịp giờ tự tận
    Nay bắt được hai người thì cơn giận
    Của nhà vua càng thêm nỗi kinh hoàng
    Hiệu uý:
    Sợ cơn giận nhà vua để mất Kiều Loan
    Cách xử sự người anh hùng không thế !
    Hay tướng quân để tôi vào trước bệ
    Tâu Chúa công: người đó đã chăm nuôi
    Đã thương yêu, đã đem cả cuộc đời
    Từ trứng nước, tạo nên người danh tướng
    Cho nhà vua (bước lên bệ đá )
    Vũ tướng quân:
    Không ! Ngươi im đi ! Bước xuống
    Việc riêng của ta, vùi kín là xong !
    Ta mất Kiều Loan, không thể mất Chúa công
    Hiệu uý:
    Trả lại triều đình miếng ngon vật quý
    Trả lại triều đình gươm vàng ngựa tía
    Rồi trở về làm một kẻ thường dân
    Có tình thương yêu, có nghĩa có nhân...
    Trời ơi ! Sao tôi không gặp tình cảnh ấy ?
    Giá tôi là tướng quân...
    Vũ tướng quân:
    Đừng làm bậy ! Ơn chúa công dẫu thác chửa báo đền
    Dám kể chi tình nhi nữ yếu hèn...
    Hiệu uý:
    Nửa đêm nay lên đường đi phạt Bắc
    Lòng chủ tướng sẽ âm thầm vướng mắc
    Hình ảnh người đẫm máu chợ kinh đô
    Vũ tướng quân:
    Biết làm sao, ta cũng muốn điên rồ
    Cười thảm thiết mà quên phăng dĩ vãng
    Khóc vô tư cho nguôi niềm ly tán
    Rồi thiếp đi trong ác mộng kinh hồn
    Kiều Loan ơi ! Khi mưa rụng đầu non
    Quê hương ấy mịt mù bao tâm sự... !
    Hiệu uý:
    Ba ngày nữa thì đầu rơi giữa chợ
    Máu thơm lừng dâng tôn miếu hoàng gia
    Dòng máu kia ...
    Vũ tướng quân:
    Đừng xúc động lòng ta
    Từ đêm nay ta say sưa dẹp loạn
    Vui với ba quân những cơn hoạn nạn
    Lấy vinh quang khoá kín nỗi buồn thương
    Hiệu uý:
    Nửa đêm nay đoàn binh sĩ lên đường
    Tôi cũng theo tướng quân đi đánh trận
    Khi núi rừng xa không còn mây vẩn
    Khi gió đùa trên bãi nguyệt đầu sông
    Tôi lắng nghe tiếng khóc dội trong lòng
    Từ chiều qua, xin tướng quân tha thứ
    Tôi đã mê vì đã nghe tâm sự
    Tôi đã yêu nỗi khổ của người điên
    Đẹp như ma trong mớ tóc rối ren
    Đẹp rớm máu trong bàn tay rét cóng
    Đẹp hồ tinh trong mắt xanh sâu rộng
    Trong chuỗi cười ghê rợn động từng mây...
    Ôi ! Kiều Loan, tiếng hát vẳng đâu đây...
    Vũ tướng quân:
    Đừng nói nữa, lòng ta đau như cắt
    Còn tiếng thơm thì Kiều Loan phải mất !
    Theo Chúa công ta phải bỏ người xưa
    Để nâng cao danh nghĩa đến bây giờ
    (Vũ tướng quân sững sờ, để rơi tập hồ sơ.
    Hiệu uý nhặt xem)
    Hiệu uý:
    Hồ sơ gì đây ? - à, đây bản án giết thầy học, giết vợ hiền...
    "Phiến loạn !" Khéo đặt điều !
    Vũ tướng quân:
    Chúa thượng hứa sẽ tha
    Dưới bản án này, cần một chữ của ta
    Hiệu uý:
    Cần tướng quân nhận Kiều Loan, vợ cũ ?
    Hay nhận Kiều Loan là kẻ địch thù ?
    Vũ tướng quân (không tự chủ được nữa):
    Ta muốn chết đi, phá vỡ ngục tù
    Ngục bằng đá giam người xưa hiền hậu !
    Ngục giữa lòng ta bừng bừng sắc máu
    Đốt ruột gan ! (quờ tay vào đốc kiếm)
    Ta muốn chết... là xong !
    Hiệu uý (ngăn giữ):
    Một nhát gươm là đêm tối hư không
    Nhục, vẫn nhục ! Vẫn tan tành nghĩa cũ !
    Tướng quân cứ nhận đi ! - Tình chồng vợ
    Đã hiện lên như núi giữa triều đình
    Có hèn đâu mà chủ tướng lặng thinh ?
    Thà để đầu rơi vì mối tình chung thuỷ
    Hơn sống co ro dưới mắt quyền thần khinh bỉ !
    Tướng quân nhận đi ! - Chúa thượng khoan dung
    Thì càng hay. Bắt tội cũng vui lòng
    Mang xiềng xích, mang ngàn lời xỉ vả
    Cất cao đầu mang tình yêu trong dạ
    Còn hơn mang vết nhơ: đen bạc, bất nhân !
    (Bên ngoài có tiếng hát lơ lớ như tiếng gọi hồn)

    Đoạn 5

    (Tiếng hát)
    Chở gỗ (í a) thiêu người
    Còng lưng chở gỗ thiêu người
    Chở lên cửa Bắc xây đài lửa cao...
    Vợ con, bố mẹ nơi nào
    Than âm ỉ cháy không vào nhặt xương
    (Một tốp lính gánh củi, khiêng gỗ đi qua sân khấu)
    Hiệu uý:
    Các ngươi khiêng gỗ đi đâu ?
    Lính (mấy người lính cùng đáp)
    Thưa tướng quân:
    Có lệnh trên, chúng tôi xây đài lửa...
    Hiệu uý:
    Ở đâu ? Xây làm gì ?
    Lính:
    Chúng tôi không rõ
    Chỉ biết chất cao củi, gỗ để thiêu người
    Vũ tướng quân:
    Thiêu ai ?
    Hiệu uý (bảo bọn lính):
    Các ngươi lau mồ hôi
    Ngồi nghỉ đã
    Vũ tướng quân (như điên):
    Thiêu ai ? Ai đốt lửa ?
    Hay thiêu cháy lòng ta ?
    (Vũ tướng quân bỗng nghiến răng, trợn mắt)
    Cả thân trâu ngựa
    Là chúng bay rồi cũng đến ra gio !
    Thiêu ai ? - Mà chất củi đến bao giờ
    Mới phát hoả ? - Ai chết quằn như nướng cá
    Hay chính ta đây ? - Cút ngay ! Đồ khuyển mã !
    Ngươi chở gỗ đến đây làm bỏng mắt tao !
    Hiệu uý:
    Ô kìa, tướng quân, người mê sảng đó sao ?
    (Với bọn lính)
    Cho các ngươi lui
    Lính:
    Tướng quân lạ quá
    Thật khác ngày thường ! Khác hẳn ngày thường
    (Họ lại đặt gỗ lên vai)
    Nào các anh ! Khiêng gỗ đến Tây môn !
    Xây đài lửa ! Còng cái lưng xuống đất !
    Mà khiêng đi ! Đầu cúi nghiêng, nhắm mắt
    Mà khiêng đi ! (Họ đi khuất, tiếng hát vọng lại
    trầm trầm, lơ lớ)
    Tiếng hát:
    Vợ con bố mẹ phương nào
    Than âm ỉ cháy không vào nhặt xương
    Năm năm lìa bỏ quê hương
    Còng lưng chở gỗ biết thương ai cùng ?

    Đoạn 6

    Hiệu uý (chua chát):
    Chỉ một buổi sớm mai Bên lòng đau, lửa đốt đến muôn đời.
    Vũ tướng quân:
    Ai dắt ngươi đi theo ta từng bước
    Để nhắc mãi chuyện mềm gan, nát ruột
    Ngươi im đi ! Hay ta sẽ thành điên ?
    Hiệu uý:
    Nghe thân tơ rền rĩ lửa triền miên
    Và đôi mắt nổ tung thành tiếng sét
    Mười ngón tay tóe cao lời thống thiết
    Tóc sèo sèo cháy mãi đến muôn đời
    Còn ai ham sống nữa, Kiều Loan ơi !
    Vũ tướng quân:
    Ta khuyên ngươi ra đường mà than thở
    Đừng van vỉ trên linh hồn tan vỡ
    Ôi Kiều Loan, ta cũng muốn điên cuồng
    Mà quên đôi mắt thê lương !
    Hiệu uý:
    Xin chủ tướng vào thăm qua ngục tối
    Dù lạnh lùng cũng trông nhau lần cuối
    Vì đêm nay, chiến mã đã lên đường,
    Nơi kinh kỳ, bỏ lại đống thịt xương
    thành gió bụi...
    Vũ tướng quân (tĩnh trí dần dần):
    Ta phải quên đau khổ
    Lao thân mình vào nắng mưa khói lửa
    Bỏ một người nhưng cứu được muôn người
    Quên nghĩa cũ, nhưng vẹn toàn nghĩa lớn
    Đặt danh thơm lên tất cả cuộc đời
    Hiệu uý:
    Theo nghĩa lớn mà quên người vợ nhỏ
    Tìm danh thơm mà vỗ nợ người xưa
    Thì nghĩa lớn chỉ còn là sáo ngữ
    Uốn còng lưng chống đỡ một ngôi vua
    Tôi, trẻ tuổi, trung thành cùng chủ tướng
    Xin phá tan cửa ngục cứu phu nhân
    Đưa Kiều Loan về quê cũ mùa xuân
    Danh dự mới thơm, nghĩa tình mới lớn
    Dù phải chết dưới lôi đình Chúa thượng
    Tôi không hề than tiếc tuổi hai mươi
    Cứu sống Kiều Loan, tôi trọn đạo làm người
    Vũ tướng quân (đăm chiêu):
    Còn nửa ngày...
    Hiệu uý:
    Mong tướng quân quả quyết
    Còn nửa ngày chọi nhau cùng số kiếp

    Đoạn 7

    (Lại có tiếng hát ảo não của một tốp lính khác)
    Tiếng hát:
    Còng lưng khiêng tấm áo quan
    Nặng sao nặng mãi hồn oan oán thù...
    (Tốp lính khiêng ra một tấm áo quan màu đỏ)
    Vũ tướng quân:
    Gì nữa thế này ? - Các ngươi khiêng đi đâu
    Lính (đặt quan tài xuống):
    Bẩm tướng quân, lệnh hoả tốc phải khiêng mau
    Hai chục chiếc quan tài ra bãi chém !
    Hiệu uý:
    Chém ai ?
    Lính:
    Chúng tôi nào biết đến !
    Lệnh bề trên cứ chúi mũi thi hành
    Vũ tướng quân:
    Khiêng đi đâu ? - Đi lối khác ! Loài súc sinh !
    Bay chôn ai ? - áo quan sao có đủ
    mà chôn người ? - Liệu hồn các ngươi đó !
    Chui cả vào quan ! Lấp đất là xong !
    Chui cả vào !
    Lính (sợ hãi):
    Quan Chưởng vệ thật lạ lùng !
    Hiệu uý:
    Các người khiêng nhanh nhanh đi lối khác
    Đẹp đẽ gì mà phơi hòm đựng xác
    Giữa đường to phố rộng của kinh thành ?
    Vũ tướng quân (thét lên):
    Chui cả vào mà chết rấp cho nhanh
    Quân khốn kiếp !
    Lính (đặt quan tài lên vai):
    Nào khiêng đi lối khác
    Thấp đầu xuống ! - áo quan bằng gỗ tạp
    Mà nặng thế này ! Khom mình xuống khiêng đi
    Tối về nhà, vợ thấy mặt ngoảnh đi
    Tưởng ma hiện !...
    (Họ đi khuất rồi, tiếng hát vọng lại)
    Tiếng hát:
    Còng lưng khiêng tấm áo quan
    Nặng sao nặng mãi hồn oan oán thù !...

    Đoạn 8

    Hiệu uý:
    Ngày thường trông thấy máu
    Không ghê sợ bằng hôm nay
    Trông củi gỗ thiêu người
    Trông áo quan chôn những cuộc đời
    Tướng quân ôi ! Lòng tôi sao lạnh lẽo
    Người hãy cứu Kiều Loan.
    Lửa nào đã réo ở quanh đây !
    Vũ tướng quân (giở lại hồ sơ, lẩm bẩm):
    Ta ký nhận là xong
    Tôi là người chồng ! Tôi lạy Chúa công
    Tha cho Kiều Loan tội thiêu trên đài lửa
    Tha cho tôi tội sống thừa nhục nhã !
    Tôi là chồng ! Tôi nhận tội !... Xin tha !
    Lạy Chúa công ! Người mở lượng hải hà
    Tôi đã nhận ! Máu xối lên đầu bút...
    (Viết và ký vào bản hồ sơ)
    Hiệu uý (đỡ tập giấy):
    Lời nhận tội ? - Không ! Tình yêu ngùn ngụt
    Trên mấy chữ này ! - Có tội gì đâu !
    Nhận Kiều Loan, cứu vãn mối tình sâu
    Lòng trong trắng đẹp như trang giấy mới
    Có tội gì đâu mà tướng quân chịu tội ?
    Vũ tướng quân:
    Cái tội của ta là trót làm chồng
    Nàng Kiều Loan đau khổ bao năm ròng !...

    Đoạn 9
    (Tham tri mặt đỏ bừng, ở phía bên phải đi ra
    dáng tìm kiếm một vật gì)
    Tham tri:
    Thưa tướng quân, ngài đứng đây có thấy
    Con rắn độc bò đâu rồi ? - Nó đấy !
    Nó bò vào cung, lưỡi đỏ như son
    Nó bò qua đây, mắt bé gườm gườm
    Phun nọc độc vào những người lương thiện
    Nó đâu rồi ? - Tôi muốn đem bảo kiếm đập nát đầu !
    Hiệu uý:
    Ngài tìm quan Thị lang ?
    Tham tri:
    Trước mặt rồng, lưỡi nó uốn dọc ngang
    Nó ỏn thót, khéo đặt điều nói nhảm
    Nó bảo: tôi đây hùa theo phiến loạn !
    Nó bảo: tướng quân làm kế nội công
    Cho Tây Sơn nổi dậy phá Hoàng cung !
    Ghê gớm thật ! Tôi phải tìm giết nó !
    Vũ tướng quân:
    Chúa nghĩ sao về lời xằng bậy đó ?
    Tham tri:
    Chúa ngồi im. Tôi sợ nhất lúc
    Chúa công vẻ mặt trầm ngâm như bức tượng đồng
    Vũ tướng quân:
    Chúa xưa nay không nghe lời xiểm nịnh.
    Tham tri:
    Chúa ngồi im, mắt lim dim suy tính
    Rồi chúa cười, chỉ nhếch một bên môi
    Chúa phán rằng: sẽ tha cả hai người
    Chỉ cần tướng quân nhận người điên là vợ
    Lão say là thầy ! - Mắt vua rực lửa
    Hàm bạnh ra, ria mép cứ rung rung
    Tôi toát mồ hôi, lạnh buốt sống lưng
    Như rắn độc đã cắn vào sau gáy.
    Hiệu uý:
    Vua tha cả hai người ! Quả là đúng vậy !
    Vũ tướng quân:
    Chúa xưa nay đã có tiếng nhân từ.
    Tham tri:
    Tôi nhìn Thị lang: Mắt lão lừ lừ
    Lão cuộn hồ sơ, hàm răng rít chặt
    Tôi rợn người !
    Vũ tướng quân:
    Tôi đã đọc hồ sơ
    Phải ! người điên chính thực vợ tôi xưa
    Lão già say, chính là thầy học cũ
    Tôi đã nhận vào đây, máu in từng chữ
    Vì tôi tin độ lượng của nhà vua.
    Tham tri (trợn mắt):
    Ngài nhận rồi ? - Ký nhận bản hồ sơ ?
    Chết ! Chết thật ! Thế là ngài tự sát !
    Ngài giết cả hai người... (quay đi)
    Quân đê mạt !
    Vũ tướng quân:
    Không ! Tôi chắc nhà vua
    Không nhầm lẫn !...
    Tham tri:
    Phải xé bản hồ sơ !
    Tôi, hình Tham tri, Ngài là Chưởng vệ
    Bên võ, bên văn, lòng dân kính nể
    Vì việc làm thường chính trực, công minh
    Thế của hai ta lan rộng khắp triều đình
    Chúa vì nể, mà lương dân quý mến
    Chúng nó sợ mất phần to cỗ lớn
    Sợ giảm oai danh, nên đang chỗ đồng liêu đã hoá hiềm thù...
    Nó xúc xiểm nói điêu
    Đổ lên đầu ta : phiến loạn ! Phiến loạn !
    Tại chúa ù ỳ - Chúa giật mình hốt hoảng
    Tuốt ngay gươm, chém chết những người lành
    Chúa lại ngồi im, lặng lẽ, một mình
    Hàm bạnh ra, răng nghiến vào ken két.
    Hiệu uý:
    Thế thì tướng quân ơi ! Kiều Loan chết !
    Tướng quân nhận rồi ? Xé bản án đi !
    Xé ngay đi (giằng tập hồ sơ)
    Thành thật có ích gì !
    Xé ! Xé ! (và xé vụn)
    Tham tri:
    Xé tan đi ! phải lắm !
    Còn người điên đẹp tươi như ánh nắng
    Và người say trí dũng sáng như gương
    Ta sẽ phá cửa tù, giả lại về quê hương
    Hiệu uý (đang hắng):
    Mà tướng quân có hàng vạn quân tinh nhuệ
    Há sợ gì bọn quyền thần chuyên chế ?
    Một tiếng hô là rắn độc mất đầu !
    Vũ tướng quân (trừng mắt):
    Đừng nghĩ càn ! ơn chúa thượng cao sâu
    Đừng bắt chước bọn nghịch thần tặc tử !

    Đoạn 10

    (Hình Thị lang từ phía trái đi ra, nhìn mọi người dò xét)
    Thị Lang:
    Kìa các quan đứng cả đây đông đủ
    Có việc gì vui chăng ? - Bàn tính gì chăng ?
    Tham tri:
    Lão nịnh thần ! Lại mở miệng nói xằng !
    Thị lang (chậm rãi, cười nham hiểm):
    Chắc các ngài đang mưu đồ việc lớn ?
    (Chợt thấy những mảnh hồ sơ dưới đất)
    Này, hồ sơ của tôi, ai xé vụn ?
    Tướng quân cả gan làm trái lệnh nhà vua ?
    Vũ tướng quân:
    Tôi biết gì ? Ông hỏi lắm bằng thừa
    Tôi chỉ có một lòng trung gang thép.
    Thị lang (nghiến răng):
    Ai xé đây ?
    Tham tri (giọng kiêu hãnh):
    Quan Thị lang muốn biết
    Ai xé hồ sơ ? - Ngài cứ hỏi lương tâm
    Ngài định lừa ai, người ấy không nhầm
    Phải xé toang cái mưu cơ hiểm độc.
    Tôi xé đấy !
    Thị lang:
    À thì ra loài phản phúc
    Trước phản Tây Sơn, nay phản Nguyễn triều !
    Tham tri:
    Câm mồm ngay ! Mi quen giọng nói điêu
    Mi trù tính gì trên những dòng vu cáo ?
    Thêm một nấm mồ, mi thêm mũ áo
    Vùi một thây người, mi nuốt thịt ngon
    Chém một ông già, mi đẻ thêm con
    Cưới thêm vợ trên bao nhiêu hài cốt ?
    Thang danh vọng, mi định trèo chót vót
    Mi nghiến răng đạp dúi cổ bạn đồng liêu
    Mi gây ra tang tóc đã nhiều
    Nợ xương máu, phải trả bằng xương máu.
    Thị lang (bỗng mềm mỏng):
    Chính đại nhân đang dùng lời vu cáo
    Nói oan cho tôi ! - Tôi đâu thích giết người ?
    Chẳng qua là... họ muốn chết mà thôi
    Còn lầu cao, xe ngựa, áo mũ, thịt xôi
    Vợ đống con đàn, thì... ai chẳng thế !
    (Cười khảy)
    Hiệu uý:
    Trâng tráo thật !
    Tham tri:
    Ngươi khom lưng trước bệ Rắn độc là ngươi, trừ diệt cho xong !
    (Tuốt gươm. Thị lang hoảng sợ)
    Thị lang (kêu thét chạy lên bệ ):
    Loạn ! Loạn ! Loạn ! Bay đâu ! Lính cấm phòng !
    (Tham tri đuổi theo, đâm xộc thanh gươm vào lưng Thị lang.
    Kẻ bị đâm ngã xuống và lăn long lóc từ trên bệ cao xuống thềm,
    Tham tri quăng thanh gươm ướt máu
    Đạp tung cửa chạm rồng, chạy biến vào cung)
    Vũ tướng quân (nhìn xác Thị lang ):
    Quan Thị lang ! Chao ôi ! Vì sao vậy ?
    Một đốm lửa bốc lên thành đám cháy
    Cháy ngút trời, cháy lụi cả đời ta !
    Hiệu uý (như mê):
    Và Kiều Loan rồi cùng sắp thành ma
    Chủ tướng ơi ! Đời sao đen tối quá !
    Không có ngày mai, không còn gì cả
    Mất Kiều Loan, đời tịch mịch thê lương
    (Cúi mặt, khóc)
    Vũ tướng quân (mắt cũng đẫm lệ):
    Cứng cỏi lên ! Đừng khóc ! Đừng buồn !
    Dù mất Kiều Loan, ta còn công giúp
    Chúa Lòng trung liệt như nắng soi trang sử
    Chí làm trai đừng uỷ mị, yếu hèn.

    Đoạn 11
    (Từ phía nội cung, lính khiêng xác Tham tri ra,
    theo sau có một nội quan)
    Hiệu uý (đau đớn trông lên):
    Cái gì kia ? - Thảm quá ! Nói sao nên !
    Vũ tướng quân (chạy lại):
    Quan Tham tri... !
    Nội quan (bảo tốp lính)
    Lính cấm phòng, tất cả xúm nhau vào khiêng hai cái xác này
    Một về phía đông, một về phía tây
    Giả lại thân nhân, tuỳ nghi chôn cất
    Nhanh tay lên, đừng để đây làm bẩn mắt
    Chúa công.
    (Tốp lính làm theo lời nội quan và đi khuất sang hai bên)
    Hiệu uý:
    Thưa vệ công, việc xảy ra
    Như thế nào, mà bỗng chốc... ! Thật là...
    Hai Hình quan...
    Nội quan:
    Quan Tham tri phản phúc
    Đã giết Hình Thị lang, vào thú thực
    Với Chúa công. Ngài Ngự mệt, đang nằm
    Vội chồm lên, rút bảo kiếm chém, đâm
    Nát nhừ cả ! Việc xảy ra nhanh quá
    Tôi cũng rùng mình !
    Vũ tướng quân:
    Ngài có nghe... bệ hạ
    Truyền lệnh chi về số phận...
    Nội quan:
    Chúa công
    Mắt lim dim lau bảo kiếm vừa xong
    Có sai tôi đi tìm quan Hiệu uý.
    Hiệu uý:
    Tìm tôi ? Có việc gì thế nhỉ ?
    Nội quan:
    Bẩm, hạ quan nào biết được ý vua
    Ngài vào ngay bệ kiến cho kịp giờ
    Chậm một khắc e Chúa công nổi giận.
    Hiệu uý (quay sang nói với Vũ tướng quân):
    Thưa chủ tướng, việc này tôi quyết đoán
    Có kẻ dèm pha. Tôi chết cũng vui lòng
    Nếu nhà vua còn độ lượng bao dung
    Tôi sẽ được suốt đời theo chủ tướng
    Nếu không cách gì thay lòng Chúa thượng
    Dẫu chết đi, tôi còn cứu vớt đạo làm người.
    Vũ tướng quân:
    Ta đoán chắc Chúa công cần hỏi kỹ
    Về việc binh đêm nay. Nên tĩnh trí
    Mà cúi tâu. Khi bệ kiến đã xong,
    Về bản doanh. Ta đợi.
    Hiệu uý:
    Còn người điên ?
    Món nợ ngày xưa chủ tướng chớ quên
    Đừng dìm chết ân nhân trong ngục tối.
    Đừng phụ nghĩa bạc tình vì cái mồi danh lợi
    Nội quan:
    Đức Chúa thượng đang nóng lòng chờ đợi
    Mời ngài đi...
    (Hiệu uý mạnh dạn bước lên bệ đá, vào nội cung.
    Nội quan vái chào Vũ tướng quân rồi theo sau.
    Bỗng gần đâu đấy nổi lên một điệu kèn lâm khốc.
    Rồi tốp lính khiêng quan tài lúc trước giờ lại khiêng qua sân khấu.
    Họ lại hát trầm trầm. Vũ tướng quân lặng lẽ, tâm tư sụp đổ
    chệnh choạng rồi ngã quỳ xuống đất )
    (Tiếng hát của tốp lính khiêng quan tài)
    Tiếng hát bọn lính:
    Còng lưng khiêng tấm áo quan
    Nặng sao nặng mãi hồn oan oán thù
    Mười năm đi lính coi tù
    Tự tay đắp lấy nấm mồ tuổi xanh
    Vùi vùi lấp lấp bên thành
    Chôn bao nhiêu xác...
    lượt mình ai chôn ?...
    (Họ đi khuất hẳn)
    Hạ màn

    Hồi thứ ba
    ... Khuya rồi tiếng hát ai nghe đó ? Cười hộ người điên cuộc đổi thay
    Ngay đêm hôm ấy, trong một căn hầm nhà ngục.
    Tường đá nặng nề như đè chặt lấy người.
    Một cửa giữa, có bậc đá lên mặt đất.
    Một cửa bên thông sang hầm bên cạnh.
    Trong hầm, một chiếc chõng tre, chỗ nằm của
    Người Què. Một bình nước. Đầu chõng: một ngọn nến.
    Khi mở màn, văng vẳng tiếng chiêng trống
    Từ một bãi pháp trường đang xử trảm tội nhân,
    Người Què đang nằm bỗng chống tay ngồi dậy nghe ngóng.
    Tiếng chiêng trống mỗi lúc một rõ. Lúc đó vào đầu giờ Tuất.

    Đoạn 1

    Người què:
    Lại chém người ! Chúa Nguyễn lại chém người !
    (Một lát)
    Khi gà lên chuồng,
    Lũ oan hồn rền rĩ khắp non sông
    Còn nói chi người giả dại, giả ngông
    Lấy men rượu mở tấm lòng khí tiết
    Còn nói chi người đề thơ lá biếc
    Gửi tin về Chúa cũ sóng đưa veo
    Còn nói chi người luyện võ lưng đèo
    Đem tuổi trẻ gửi bánh xe vong quốc
    Chết là hết ! khi bàn cờ tàn cuộc
    Thì mặc chàng tiểu tốt tạo thời cơ
    Ai khôn ngoan nên vào ngục đợi chờ
    Sự thắng bại mặc giời cao xếp đặt.
    Tiếng Kiều Loan (bên cạnh hát véo von):
    Sống chật đất, chết thêm dầy đất
    Thà tan theo trăng rõi chân mây
    Tìm hơi thở cũ mà say
    Hát trên nội cỏ với bầy ma thiêng.
    Người què (cười):
    Giọng hát những người điên
    Nghe ra nhiều lý thú
    Bây giờ chưa muốn ngủ
    Thì mời bạn sang chơi
    Gây lấy một cuộc cười
    Cho nhà tù đỡ rét
    (Chợt buồn rầu, se sẽ ngâm)
    Ba năm chẳng biết giăng tròn khuyết
    Đêm nay giăng xế đến đâu rồi ?
    Mắt ta nhìn mãi tường rêu đá
    Cũng hoá thành giăng lạnh lẽo soi
    Ta mất đêm rằm quê vợ cũ
    Mất ngày rồng rắn tuổi lên mười
    Vợ ta trách mãi người trong ngục
    Quên bẵng tình giăng muôn dặm khơi
    Ví ta mượn cánh con chim nhạn
    Sẽ vút trời xanh thăm thẳm sâu
    Mỏ ngậm giăng về thăm vợ cũ
    Nhìn xem ngực yếm có phai mầu !

    Đoạn 2
    (Lại tiếng chiêng trống. Lần này Người Què nép vào một xó tường như muốn trốn tránh tiếng chiêng trống quái ác)
    Người què (giọng run run):
    Đừng chém người ! Thôi hãy cất đao !
    (Ngục quan mở cửa từ bậc đá cao bước xuống.
    Người Què hốt hoảng nép vào một xó khác)
    Ngục quan:
    Này ông què ! Có chi mà hoảng sợ ?
    Tôi đây mà !
    Người què (nhận kỹ):
    Trời ! Ngục quan ! Tôi nhớ
    đêm trước gặp ma, hình dạng cũng thế này
    Ngục quan (cười):
    Tôi là ma vào chộp vía ông đây
    (Dằn giọng)
    Này, đêm mai đến lượt ông đứt cổ !
    Người què:
    Thế cũng hay ! Dễ thường tôi tốt số !
    Ăn cơm tù đã ngấy đến mang tai
    Rụng cái đầu, hồn lại được thảnh thơi
    Ngục quan:
    Nói đùa thế, chứ ông thì... ai nỡ !
    Người què:
    Thế càng hay, vợ chờ ngày đoàn tụ
    Được vỗ cái lưng còng
    Được vuốt cái râu bông
    Ngục quan:
    Đừng đùa nữa ! Tội ông là chết chém
    Từ lâu rồi
    Người què (cúi đầu kính cẩn một cách khôi hài):
    Nhờ ơn đức Chúa công !
    Ngục quan:
    Chính là nhờ một bận ông chơi ngông
    Đánh thuốc độc giết ngon tên phản nghịch
    Là con trai quan Đô thống Nguyễn Viêm
    Nên cái đầu, cái cổ vẫn y nguyên
    Ông khá lắm !
    Người què:
    Thì cũng cho hắn nếm
    Vị thuốc tiên, ngọt hơn là chết chém
    Công lao gì ! - Tôi thương hắn mà thôi !
    Ngục quan:
    Ấy nhờ ông mà nó chết xong xuôi
    Quan Đô thống ngỡ thằng con tự tử
    Không oán hận gì. Chúa công càng tỏ rõ
    Lòng chí nhân, hạ chỉ tha kẻ thù
    Ngay sau khi thằng chó chết uống no
    Liều thuốc độc. Lão Nguyễn Viêm càng ra sức
    Đái tội lập công. Ông què tài thực !
    Người què:
    Thế là tôi đỡ rụng cái đầu bù
    Tưởng được về quê thăm mẹ đĩ thằng cu
    Ai ngờ vẫn có duyên cùng ngục đá
    Hôm nay lại chém người ! Nghe chán quá !
    Ngục quan:
    Thôi, ông ơi ! Mai ông sẽ được tha !
    Người què (bĩu môi):
    Quan lớn nói đùa !
    Ngục quan:
    Nói thật đấy mà !
    Đây này, vợ ông từ miền xa Quảng Ngãi
    Có viết đơn trần tình lên bộ Lại
    Xin tha chồng ! Lời lẽ chắc hay ghê
    Nên nghe đồn Chúa thượng đã chuẩn phê...
    Người què:
    Ai tin được !
    Ngục quan:
    Tôi được lệnh từ sáng
    Phải đối xử với ông ra tình bầu bạn
    Người què:
    Lệnh của ai ?
    Ngục quan:
    Lệnh quan Hình Thị lang
    Thôi, sớm mai ông được trở về làng
    Có ngựa cưỡi, chúa cho mười lạng bạc
    Người què:
    Thế càng hay ! Sắm được cỗ áo quan
    Khiêng về quê, làm quà cho vợ cũ
    Ngục quan:
    Tôi nghe đồn vợ ông rất hay chữ,
    Con gái cụ Nghè. Còn xuân lắm phải không ?
    Người què:
    Xuân hay thu, nào ai biết !
    Ngục quan:
    Thương chồng
    Mà lặn lội về kinh kỳ kêu khóc
    Thấu đến tai vua. Thật là tài đức !
    Người què:
    Nó về tận đây ? Chuyện có thật chăng ?
    Hay lại tào lao, tin nhảm, đồn xằng ?
    Ngục quan:
    Chuyện thật đấy. Thôi này, tôi bảo nhỏ:
    Muốn được yên vui về nhà với vợ
    Cầm lấy cái này.
    (Ngục quan dúi vào tay người què một gói giấy đỏ)
    Người què (co tay lại):
    Lại món thuốc tiên ?
    Ngục quan:
    Cũng y như con trai lão Nguyễn Viêm
    Nhưng lần này là một người rất lạ
    Vợ một tướng tài, nhiều công hãn mã
    Chúa đang tin. - Người đẹp lạ lùng
    Không giết ả này thì loạn nổi tứ tung
    Mà giết đi... e lòng người oán giận
    Lại phải nhờ ông...
    Người què:
    Đêm nay tôi bận
    Những hồn ma vừa đứt cổ ngoài kia
    Sẽ vào đây ngồi chuyện gẫu đến khuya.
    Ngục quan:
    Một lão già và một người gái đẹp
    Lại phải nhờ ông ! Tôi sẽ tháo xiềng
    Giam ở hầm bên cạnh. Này, nói riêng
    Cho ông biết: hai người là tướng giặc
    Đốt phá nhà dân, moi gan khoét mắt
    Cả hài nhi ! Tội ác ngập kinh thành !
    Người què:
    Bịa chuyện làm gì ! Giết quách cho nhanh
    Ai cũng một lần. Chúa vua cũng chết
    Chỉ có khác, người trống chiêng khủng khiếp
    Xoẹt cái đầu rơi ! người phượng tiễn rồng đưa
    Nhạc lâm ly, ngất nghểu ở trên mồ
    Lăng với tẩm ! Thì cùng ăn đất cả !
    Còn bao nhiêu kiếp sống thừa, tàn tạ
    Mối đùn trong đầu, mọt nghiến trong xương
    Ăn quẩn, nằm quanh chuột gậm chân giường
    Vẫn đội mũ, đi hia, tưởng mình còn sống !
    Ngục quan:
    Thôi ! đồ gàn ! Nói năng chi lổng chổng
    Khó lọt tai ! Nhớ đấy, cả hai người !
    Đừng để quá nửa đêm ! Tôi sắp sẵn rượu rồi
    Lúc xong việc, cánh ta làm mấy bát
    Tuý luý càn khôn, tha hồ khoác lác
    Vua cho cái đùi hươu !
    Người què:
    Hay cái đùi người ?
    Ngục quan:
    Thật đùi hươu ! Ông lẩm cẩm lắm rồi
    Đúng đùi hươu ! Ta uống say đến sáng
    Đã sẵn ngựa, lại có tiền xủng xoảng
    Tôi tiễn ông ra tận phía Nam môn
    Bà vợ ông mong lắm. Cả thằng con
    Lên tám nhỉ ! ấy thế là sum họp
    Tù mãi mỏi lưng, có người đấm bóp
    Ngựa chồng đi, võng vợ cũng liền bên
    Ở tù ra mà như đỗ trạng nguyên
    Về bái tổ - Ôi chao ôi là sướng !
    Người què:
    Quái lạ thật ! Đời mưa to bão lớn
    Kiếp người ta như bụi cuốn trăm phương
    Sao con vợ tôi nó lại biết đường
    Mò ra được đức ông chồng biệt xứ ?
    Ngục quan:
    Có gì đâu ! Ông có công giúp Chúa
    Giết im re thằng con lão tướng Nguyễn Viêm
    Quan Thị lang mới tra xét họ tên
    Và quê quán, sai người về Quảng Ngãi
    Dò hỏi nhà ông. Ba gian trống trải
    Vợ còn xuân khóc nhớ mấy năm ròng
    Quan Thị lang bèn mách rõ tin ông
    Xui bà vợ làm đơn mà khiếu khổ
    Việc ấy ngự trình... Chúa công đức độ
    Rất thương dân, mà lại biết dùng người
    Người què:
    Biết dùng tôi ? Thế càng hay !
    Ngục quan
    Chúa biết lâu rồi
    Giết được kẻ thù mà vẫn thành ân nghĩa
    Người què:
    Chiêng trống im rồi. Mấy trăm người nhỉ ?
    Mỗi một đêm vua chém mấy trăm người ?
    Chúa biết thương dân, biết dụng nhân tài
    Chúa lại biết chém người như chém chuối !
    Ngục quan:
    Thì hẳn thế !
    Người què:
    Ngày thiên tử bị Tây Sơn đánh đuổi
    Lạc lõng trong rừng, lếch thếch kiếm ăn
    Chúa đã quen tay chém cỏ chém măng
    Nên cái thuật chém người thành giỏi quá !
    Ngục quan (lại dúi gói thuốc độc vào tay Người Què)
    Thôi, này ông ! Cầm lấy đi !
    Người què:
    Gượm đã
    Ngục quan:
    Còn gượm à ? Sang giờ Tuất lâu rồi
    Cầm lấy đi ! Bình nước lã chưa vơi
    Phải khéo lắm ! Họ mà không chịu uống
    Thì công lao quan Thị lang thật uổng
    Thì Chúa công bất đắc dĩ phải ra tay
    Hoặc chém đầu, hoặc thiêu sống hoặc phanh thây...
    Làm như vậy Chúa công mang tiếng ác
    Thì hỏng cả ! - Ông cũng không ra thoát
    Cả thân tôi rồi cũng đến tan tành
    Ông nên thương người vợ tuổi còn xanh
    Con còn bé chờ mong ngoài cửa ngục Cầm lấy nào !
    (Lần này Người Què không co tay lại,
    như cái máy, bỏ gói thuốc vào túi)
    Ngục quan:
    Tôi đi tuần một lúc
    Cả hai người ! Ông nhớ đấy, cả hai người !
    Kìa kìa ! (nhìn sang hầm bên cạnh)
    Cấm binh đã dẫn họ sang rồi
    (Ngục quan đi ra ngoài.
    Người Què ngả lưng lên chõng, ngâm thơ)
    Người què:
    Tù hãm ba năm da mốc thếch
    Mai về kỳ cọ biết bao xong
    Giếng thơi vục cạn lau chùi mãi
    Vợ vẫn chê hôi, vẫn bảo nồng !
    Than rằng: tù ngục Gia Long
    Mùi tanh kết lại chân lông chẳng mòn
    Năm sau vợ đẻ thằng con
    Trên lưng mang cái bướu tròn đỏ hoe
    Nhà vua vác kiếm đến ghè
    Ghè ngang, ghè dọc, bướu thè lưỡi ra
    Bướu cười: sao dám ghè ta ?
    Bướu này là bướu ông cha Nguyễn triều !

    Đoạn 3

    (Ông Già và Kiều Loan ở hầm bên cạnh sang.
    Ông Già nhìn bức tường đá, giơ mười ngón tay cạo...)
    Ông già:
    Không thoát được ! Tường dầy hơn một thước
    Chẳng hề rung vì chiêng trống chém người
    Chiều mai đây đến lượt đầu ta rơi
    Xác vùi dưới chân thành như cỏ héo !
    Kiều Loan:
    Cụ nhầm đấy ! Khi lòng người đã réo
    Như sóng bể đông, núi đá cũng chìm
    Xương tôi dù bụi trắng
    Chí tôi xòe cánh chim đập vỡ tung cửa ngục
    Nhằm gió bão đi tìm
    Ông già:
    Tìm chi nữa ! Đến đây là tận số,
    cùng đường rồi
    Kiều Loan (như mong ngóng một ai đó...):
    Đã hẹn nửa đêm nay
    Gió sẽ nổi lên, phá vỡ ngục này...
    Ông già:
    Khó nổi dậy ! - Hàng trăm năm loạn lạc
    Nghe chuyện binh đao, dân đã chán chường
    Lớp lớp đề lao ... dù phá sập tường
    khó cứu vãn !
    Kiều Loan:
    Thời cơ rồi sẽ đến !
    Ông già:
    Máu quánh chân tường, vàng khè lửa nến
    Những bộ xương tàn lụi ở quanh đây
    đã luyện vào đá lạnh, ngấm tường dầy
    Cạo... cạo mãi... lấy một liều thuốc độc
    Giữ sao cho cái đầu đừng lăn lóc
    trên pháp trường...
    Kiều Loan:
    Cụ sợ chết lắm sao ?
    Ông già:
    Một hồi chiêng, ba hồi trống, ngọt lưỡi đao
    Chúa Nguyễn đốt xương ta làm thuốc nổ
    Lấy đầu lâu ta kê cao giường ngủ
    Lấy máu ta sơn đỏ cái ngai vàng
    Kiều Loan:
    Nhưng còn tiếng hát này the thé hồn oan
    Vùng đứng dậy bay vào cung chúa Nguyễn
    Nó ngủ với cung phi ? - Đầu lâu ta rung chuyển
    Ken két hàm răng, nó hộc máu giữa giường
    Nó ăn tiệc trong lầu ? - Nhìn mặt trong gương ?
    Máu vấy khắp người, rượu căng nổ ruột
    Dù chiều mai, đầu này lăn cỏ ướt
    Thì đêm nay trong tù, chỉ hát là hơn
    Hát thật hay, kết bạn với oan hồn
    Ân giả, nghĩa đền, oán thù rửa sạch
    Ông già (vẫn cao hứng):
    Móng tay nhọn sắc cạo lên tường
    Nghe động hồn ma cọ đốt xương
    Bụi trắng nghìn năm bay lả tả Nghe từng triều đại nấc bi thương...
    Người què (từ nãy vẫn nằm nghe, bỗng ngồi dậy)
    Đừng cạo nữa ! Chờ ngày mai chết chém !
    Sợ đầu rơi ? - Thì đập sọ vào tường
    Vỡ óc ngay !
    Ông già (chú ý nhìn):
    Ai nói giọng ngông cuồng ?
    Người què:
    Ba chúng ta trước khi quỳ chịu chém
    Hãy cùng nhau nói vài câu chuyện phiếm.
    Ông già:
    Người là ai ?
    Người què:
    Tôi là một người tù
    Nhờ áo vua cơm chúa đã ba thu
    Chờ đợi mãi, chẳng ai thèm đến giết
    Giá được tha, tôi cũng đành chịu chết
    Vì chân què chẳng biết sẽ về đâu ở đây hơn.
    Cơm một nắm, nước lưng bầu
    Xương lạnh buốt đã có làn da bọc

    Kiều Loan:

    Mà lúc ngủ thì tha hồ lăn lóc
    Muỗi vo ve thành khúc nhạc Bá Nha
    Ai Tử Kỳ, sao vội chết trước ta ?
    Người què:
    Xin nhị vị cho kẻ hèn được biết
    Vì cớ gì cũng vào đây đợi chết
    Chốn lao tù là quán rượu đó chăng ?
    Ông già:
    Lão ngâm nga cái trò đời biến đổi
    Có mười năm lên xuống mấy triều vua
    Anh hùng, liệt nữ lần lượt xuống mồ
    Người vô dụng sống hoài như cỏ dại
    Người què:
    Chắc lão trượng ôm giấc mơ vĩ đại
    Suốt một đời không đạt mộng cao siêu
    Nên ngày nay, cụ tỉnh sớm say chiều
    Bất đắc chí, thì hát ngao giăng gió ?
    Ông già:
    Thưa túc hạ, lão tài hèn sức nhỏ
    Học làm chi bài lấp biển vá giời
    Xét cổ nhân gần hết thuở thiếu thời
    Lập được chí thì bóng dương đã xế
    Mà trước mắt, cuộc xoay vần thời thế
    Gạt ra ngoài hầu hết bậc tài danh
    Bọn hủ nho nhan nhản khắp triều đình
    Nơi tù ngục chất đầy người nghĩa khí
    Kiều Loan:
    Gỗ mục, thép cùn múa tay trong bị
    Lau sậy nghênh ngang làm cột trụ giang sơn
    Ngầm hại nhau vì danh vọng áo cơm
    Ông già:
    Kình vào lạch đã hết đường vùng vẫy
    Phượng trong sân nhớ những mùa bay nhẩy
    Các thanh niên tài trí của non sông
    sống buồn tênh, ủ rũ kiếp chim lồng
    Kiều Loan:
    Riêng có tôi bên vai đeo thanh quất
    Dải áo lụa thổi tan màu u uất
    Bỏ quê hương vào tít mãi rừng sâu
    Gặp anh hùng, quỳ lạy xin theo hầu
    Ngài mới phán: " Đứng lên ! Mau ra trận !
    Tôi cưỡi con ngựa hồng, tôi lĩnh ấn
    Tướng tiên phong, đều lập được kỳ công
    Thế mà thoắt đã suy vong
    Thành xây bãi cát, tìm không thấy bờ...
    Người què:
    Người anh hùng là ai đó, thưa cô ?
    Kiều Loan:
    Tôi khóc rằng: tìm đâu ông Nguyễn Huệ ?
    Đêm mịt mùng, mưa rụng nát vườn hoang... !
    Ông già:
    Hỡi hồn Tây Sở Bá vương
    Cùng ta nhắp chén tà dương ngậm ngùi
    Kiều Loan:
    Tôi khóc rằng: Tình hỡi tình ơi !
    Xe duyên, xe mấy phương trời sợi oan
    Người què (rũ ra cười):
    Tôi cũng khóc rằng: ơi hỡi hồng nhan
    Cớ sao chưa tỉnh giấc vàng bấy lâu ?
    Tình tang bạc hết mái đầu
    Vẫn chưa đi thoát nhịp cầu sông mê !
    Một ngày cụ uống mấy trăm be ?
    Chết đến nơi rồi chưa tỉnh rượu
    Ngồi đây tôi kể chuyện này nghe:
    Vị anh hùng mà cụ vừa ca tụng
    Có phải chăng chỉ là người trong mộng ?
    Ông già (cười khinh bỉ)
    Ô thế ra túc hạ thật vô tâm
    chẳng biết gì đến việc nước mười năm !
    Người què:
    Tôi biết chứ ! tôi biết ông Nguyễn Huệ
    Với những chiến công lẫy lừng bốn bể
    Với gỗ đá dựng xây phường phố, thị thành
    Với hai hàng văn võ của triều đình
    Với ngô lúa bốn phương trời xanh mướt
    Với cung điện nguy nga, thành cao trăm thước
    Với chương trình đi lấp biển vá trời
    Đều chỉ là trong giấc mộng mà thôi
    Và cô nương, và lão trượng và tôi
    Ba chúng ta cũng là người trong mộng
    Chuyện ngày xưa chỉ còn toàn những bóng
    Nhớ làm chi cho mệt cái thân tàn !
    Ông già:
    Lão khá khen đời túc hạ an nhàn
    Chỉ có việc ăn no rồi ngủ kỹ !
    Kiều loan:
    Nói làm chi với anh què mất trí
    Hầm đá ngục tù ai đắp ai xây ?
    Mộng đấy à ? - Thôi nút chặt lỗ tai
    Nghe giọng anh, người loãng ra thành nước !
    (Đi sang gian ngục bên cạnh)

    Đoạn 4

    Người què (trông theo):
    Xin mời cô nương cứ đi ngủ trước
    Chí khí can trường rồi cũng thành ma !
    Ông già:
    Nào, thử nghe túc hạ nói ba hoa
    Còn gì nữa ? - Người thảnh thơi như thế
    Lại lên giọng kẻ giang hồ bốn bể
    Sao hai chân, què một đã bao lâu ?
    Người què:
    Thời trẻ trung, tôi xách kiếm theo hầu
    Ông Nguyễn Huệ từ Nam ra xứ Bắc...
    Ông già (kinh ngạc và vui mừng):
    Ồ ! Túc hạ cũng đã từng đánh giặc ?
    Người què:
    Tôi đã từng trông những trận ghê hồn
    Rạch Gầm, Gia Định, Thuận Hoá, Quy Nhơn
    Nhất là trận Đống Đa năm Kỷ Dậu
    Cả trời đất đã biến thành bể máu
    Quanh mình tôi, đầu giặc rụng như mưa
    Tiếng chuông rền, ngựa hí, tiếng reo hò
    Hoà một điệu thảm sầu, thần kinh, quỷ khốc
    Tôi tưởng mình vừa sa vào địa ngục
    Chợt trông lên: đôi mắt Bắc Bình vương
    Lòe lửa xanh, tôi vội vã vung gươm
    Răng nghiến chặt mà say sưa chém giết
    Ông già:
    Gươm Quang Trung kiêu hãnh biết bao nhiêu
    Đã chém năm danh tướng của Thanh triều
    Người què:
    Trận Đống Đa thật vô cùng khốc liệt
    Giặc tan hoang xô chạy gãy phù kiều
    Khắp sông Hồng vang dậy tiếng người kêu
    Nước đỏ thẫm, nghẹn dòng không chảy nữa
    Thành Thăng Long năm ngày chưa tắt lửa
    Xác giặc phơi đầy Kẻ Chợ đến biên cương
    Cờ nêu cao chiến thắng đỏ chiêu dương
    Mà rút lại cũng vẫn là giấc mộng !
    Ông già:
    Túc hạ què khi đánh trận Đống Đa ?
    Người què:
    Tôi đuổi giặc, bất ngờ sa hố rộng
    Ngã gãy chân, thành một kẻ bỏ đi
    Vua đền công tôi chẳng biết làm gì
    Việc ăn ngủ cũng chỉ là giấc mộng
    (Cười lớn)
    Ông già:
    Vào nhà giam như đến nước cờ thua
    Ngẫm chuyện đời sao túc hạ vẫn bông đùa ?
    Người què:
    Vua ở ngôi ba bốn năm lồng lộng
    Rồi một chiều nhắm mắt bỏ non sông
    Mấy mươi nàng cung nữ lệ ròng ròng
    Dựng nhà lá bên mồ thề giữ tiết
    Đến bây giờ đã lấy chồng gần hết !
    (Cười ngặt nghẽo)
    Vị Đông Cung thái tử nối ngôi cha
    Còn trẻ thơ, nào hiểu việc quốc gia
    Giao gánh nặng cho quyền thần hiểm độc
    Tham lợi danh, chém giết nhiều, dân không phục
    Các nhân tài lần lượt bỏ ra đi
    Mớ bòng bòng chẳng biết gỡ bằng gì
    Đức Nhị thế nhà Tần ôm mặt khóc !
    Ông già:
    Là cận thần, chắc túc hạ biết nhiều
    về những ngày thê thảm của Tây triều ?
    Người què:
    Phải, sự nghiệp anh hùng đến hồi tàn cuộc
    Thì có người thuận gió, giả thù xưa
    Một lòng trung, danh tướng ngã theo cờ
    Đạo tàn binh vẫn coi thường sinh tử
    Các phiên trấn đã thiếu người phòng giữ
    Trong mười hôm thất thủ nốt kinh thành
    Chân không giày, vua chạy lên rừng xanh
    Hoàng thái hậu đành cầm gươm đâm cổ
    Các vương phi mỗi người ngồi một chỗ
    Dăng áo hồng che mặt khóc thành mưa
    Còn các quan, có kẻ chạy theo vua
    Cũng có kẻ ra hàng cầu phú quý
    Ông già:
    Nhưng cớ sao túc hạ chẳng theo vua
    lại chịu vào nằm bẹp chốn lao tù ?
    Người què:
    Tôi què chân, không cách gì bay bổng
    Để người ta đưa đến chỗ này đây
    Ba năm tròn, ngần ấy sự đổi thay
    Đời diễn mãi một tấn tuồng giả dối
    Trong nhà giam nghe lòng người biến đổi
    Nhớ công cha nghĩa mẹ thuở đầu xanh
    Đã trót nửa đời theo đuổi hư danh
    Việc đợi chết cũng lại là giấc mộng !
    (Người Què cười to quá. Quản ngục mở cửa vào)

    Đoạn 5

    Ngục quan:
    Ai cho phép bay nói cười ầm ĩ ?
    Mai chết chém vẫn chưa thèm để ý
    Hay lão già còn muốn nếm cực hình ?
    Ông già:
    Xin đại nhân hãy dẹp nỗi bất bình
    Lão mới gặp Người Què đây, bạn cũ
    Mai lão chết, xin cho già than thở
    một vài câu
    (Cởi tấm áo vóc bên trong)
    Già chẳng có bạc vàng
    Cái áo này chính thực vóc Vân Nam
    Giá trăm lạng, xin ngài vui lòng nhận
    Ngục quan (ướm áo):
    Để ta xem
    Ông già:
    Lão đi đường bụi bẩn
    Giặt qua loa, màu vóc sẽ không phai
    Mùa tuyết sương, không cần mặc áo ngoài
    cũng đủ ấm
    Ngục quan (ôn tồn):
    Khuya rồi, nên đi ngủ
    Ông già:
    Lão xin phép nói vài câu chuyện nữa
    Ngục quan:
    Nói chuyện gì, không được quá canh hai
    Liệu bảo nhau đừng to tiếng cợt cười.
    (Mang tấm áo đi)

    Đoạn 6

    Người què (lại rũ ra cười):
    Tấm áo vóc đem quăng vào giấc mộng !
    Ông già:
    Thưa túc hạ, vậy thì trong kiếp sống
    Có cái gì không phải giấc mơ màng ?
    Người què:
    Cụ đứng đây, cụ hãy nhìn qua cửa
    Mà tưởng lại các anh hùng liệt nữ
    Bắc cầu gươm lên đỉnh núi vinh quang
    Hoặc bọn quyền yêm thoán đoạt ngai vàng
    Khi thất bại vội ra đường cõng rắn
    Hoặc những trung thần theo vua lận đận
    Tóc bạc rồi, còn giúp chúa trung hưng
    Hoặc những người áo vải tít trên rừng
    Kéo cờ nghĩa ào ào quân đổ xuống
    Họ phải dựa vào gì, thưa lão trượng ?
    Ông già:
    Dựa vào dân
    Người què:
    Lão trượng nói đúng rồi
    Cái bền lâu là dân nước đó thôi
    Đế bá công hầu ngựa xe rầm rập
    Lúc đi ngược lòng dân là chết rấp
    Làm lợi cho dân thì hương khói phụng thờ
    Làm mất nhân tâm thì miếu lớn tượng to
    Dân đạp gí xuống bùn là hết chuyện
    (Người Què cười to quá. Ngục quan lại mở cửa vào)

    Đoạn 7

    Ngục quan:
    Sao các ngươi vẫn cứ làm huyên náo ?
    Người què:
    Tôi cười chuyện những ông vua lếu láo
    sơn mãi cái ngai vàng mọt gậm của ông cha
    Ngục quan:
    Tôi xin ông đừng múa mép ba hoa
    Đêm hôm nay tạm sang nằm ngục khác
    Người què (ra vẻ ngớ ngẩn):
    Thưa đại nhân, lại có người muốn thác
    Sắp vào đây chiếm chỗ của Người Què ?
    Một vài hôm, tình tri kỷ đang se
    Tôi lại ở một mình nghe chiêng trống
    Tiễn người bạn xuống âm ti tìm mộng.
    (Vẻ buồn rầu)
    Ngục quan:
    Cả hai người phải bỏ gian ngục này
    Vì có quan Chưởng vệ sắp vào đây
    Người què:
    Chưởng vệ nào ?
    Ngục quan:
    Chưởng vệ cấm binh, tướng quân họ Vũ !
    Ông già:
    Ngài sắp vào ?
    Người què (ngẫm nghĩ):
    Lạ nhỉ ?
    Ngục quan:
    Hai nhà ngươi
    Sang bên kia nằm ngủ, đêm khuya rồi
    Người què:
    Vũ tướng quân lần mò trong đêm tối
    Sắp vào đây ? Vào thăm người có tội ?
    Hay ngài xem ngục thất có yên vui
    Mạng nhện dăng có đẹp bốn tường vôi
    Lũ sắp chết những ai cười, ai khóc ?
    Hay ngài xem có ai dùng gấm vóc
    Biếu ngục quan cho nhẹ bớt cực hình ?
    Ngục quan:
    Nhà ngươi đừng nói nhảm !
    Người què:
    Khắp kinh thành
    Từ thánh thượng đến thằng dân ngu dốt
    Người đứng đắn chỉ có tôi là một
    và đại nhân sau nữa mới là hai
    Ngục quan:
    Vào trong kia !
    Người què:
    Tôi đoán chắc không sai
    Quan Chưởng vệ vào đây thăm... sắc đẹp !
    Ngục quan:
    Này bác què, liệu hồn ! Đừng bép xép
    Ngài vào đây căn vặn các tội nhân
    Xem những ai theo giặc khắp xa gần
    Người què:
    Cái việc ấy ai nhờ ông tướng võ ?
    Ngục quan:
    Chỗ thân tình... thôi thì tôi nói nhỏ :
    Hai hình quan vừa chết lúc trưa nay
    Ông già:
    Vì sao ?
    Ngục quan:
    Tôi không biết
    Người què:
    Thế càng hay
    Một buổi sáng, hai hình quan cùng chết
    Hay giời muốn cho triều đình tiêu diệt
    Những ông nào hay chém giết bâng quơ
    Để từ nay không có máu tế cờ
    Chợ không xác, mặt thành không thủ cấp
    Ngoài cửa ô, những đêm mây xuống thấp
    Chẳng còn ai trông thấy quỷ không đầu
    Đó là điềm bọn giặc sẽ theo nhau
    về vui cảnh vợ con, chăm cấy lúa
    Đó là điềm thái bình muôn vạn thuở
    Phải không ngài ?
    Ngục quan:
    Ai nghe được lời ông !
    Mời bác Què và ông lão vào trong
    Quan Chưởng vệ đến đây trong khoảnh khắc
    Ông già:
    Tôi bị tội đã đi theo quân giặc
    Tưởng phải chờ đây để gặp tướng quân ?
    Ngục quan:
    Nhiều tuổi rồi, cứ ngủ cho yên thân
    Người què:
    Thật lạ đời, chỉ hỏi riêng cô gái
    Vũ tướng quân vào đây là chí phải !
    Vì tội cô nàng... bất khả dung tha
    Tội phanh thây, mà cái tội ấy là...
    Nàng rất đẹp ! (cười lớn)
    Ngục quan:
    Lại sắp ầm câu chuyện !
    Cái roi sắt đừng để tôi dùng đến
    Vào trong kia !
    (Người Què và Ông Già bị đẩy vào trong.
    Ngục quan dọn dẹp)
    Tiếng Kiều Loan (bên trong)
    Mong đợi tình yêu mấy vạn ngày
    Sao bằng ta đợi chết đêm nay ?
    Khuya rồi, tiếng hát ai nghe đó
    Cười hộ người điên cuộc đổi thay... !
    Ngục quan:
    Sắp chết rồi mà thơ vẫn còn hay
    (Tiếng Người Què bên trong)
    Người què:
    Khuya rồi ta ngủ cho ngon giấc
    Ai sống mà thay với đổi thay ?
    (Ngục quan dọn dẹp xong đi ra. S
    ân khấu tối mịt, diễn tả một khoảng thời gian trôi qua.
    Tiếng kẻng nặng nề. Vũ tướng quân vào trong gian ngục đem theo hình cụ.
    Ngục quan chắp tay theo sau)

    Đoạn 8

    Vũ tướng quân:
    Tội nhân đâu ?
    Ngục quan:
    Dạ, bẩm lệnh tướng quân
    Ngài xét hỏi ông già hay cô gái ?
    Vũ tướng quân:
    Hai tội nhân cần tra hỏi tỏ tường
    Nhưng nửa đêm ta đã phải lên đường
    Dẫn cô gái ra đây, ta hỏi trước
    (Quản ngục đi vài bước. Vũ tướng quân gọi lại)
    Này quản ngục, còn tội nhân nào khác
    Ngoài cô ta và ông lão trong này ?
    Ngục quan:
    Có Người Què bị tội ba năm nay chưa phải chết
    Vũ tướng quân:
    Mà giam cùng một chỗ ?
    Ngục Quan:
    Vâng !
    Vũ tướng quân:
    Hai phạm nhân tử tù không phải nhỏ
    Ai đem giam cùng với bọn tù thường ?
    Ngục quan:
    Thưa tướng quân, người có tội bốn phương
    Đổ cả đến kinh thành như nêm cối
    Chưa chém hết nên ngục tù chật chội
    Đang xây thêm mười lớp ở Tây môn
    Giam ông già và cô gái ở đây hơn
    Vì đường lối quanh co và khuất khúc
    Dù tội nhân có rắp tâm vượt ngục
    Cũng không sao thoát khỏi sáu lầu canh
    Và mỗi lầu có hai chục cấm binh
    Vũ tướng quân:
    Việc xét hỏi tội nhân trong ngục thất
    Rất hệ trọng. Phải giữ tròn bí mật
    Vì tuy đem nhiều hình cụ ghê hồn
    Ta cũng cần phủ dụ rất ôn tồn
    Để tội nhân cung khai cho hết lẽ
    Ta xét hỏi có nhiều điều cặn kẽ
    Việc đầu tiên là giải tán quân canh
    Ngươi truyền cho đoàn binh sĩ phòng thành
    phải yên chỗ và cấm không trò chuyện
    Còn Người Què mà ngươi vừa nói đến
    Phải điệu đi lập tức khỏi nơi này.
    Ngục quan:
    Vâng hạ quan vừa đuổi hắn đi ngay
    Hắn đã ngủ
    Vũ tướng quân:
    Phải điệu đi nơi khác !
    Ngục quan:
    Hắn ngủ say, vả lại, thưa tướng quân
    Người Què đây không phải đứa ngu đần
    Nếu đưa hắn sang một nhà ngục khác
    Hạ quan sợ lũ tù nhân xao xác
    Vì Người Què thích tán chuyện chúa vua...
    Vũ tướng quân:
    Nhìn lại xem hắn ngủ đã say chưa ?
    Ngục quan (nhìn sang bên cạnh, một lát)
    Hắn đã ngủ, cả lão già cũng ngủ
    Rất ngon lành như người vô tư lự
    Vũ tướng quân:
    Tạm được rồi, đưa cô gái ra đây
    Rồi nhà ngươi lập tức tránh đi ngay
    (Ngục quan dẫn Kiều Loan đến, rồi vái chào Vũ tướng quân
    đi sang gian ngục bên cạnh. Một lát).

    Đoạn 9

    Kiều loan:
    Kìa, ông tướng ! Sao không đi dẹp giặc
    Lại vào đây thăm hỏi một người điên ?
    Vũ tướng quân (se sẽ gọi):
    Kiều Loan... !
    Kiều Loan:
    Nàng Kiều Loan giờ đã mất
    Đừng gọi tên ! Lòng tôi đau như cắt
    Dưới lớp đất đen này, ông cúi nghe xem:
    Vua Quang Trung còn thét mắng ngày đêm
    Vũ tướng quân:
    Em Kiều Loan ! Dù tôi có lỗi nguyền
    Non nước đã thanh bình trong gió mới
    Kiều Loan:
    Tôi không biết, tôi là người có tội
    Xin tướng quân đem hình cụ vào đây
    Tôi xin chờ máu chảy xuống bàn tay.
    Vũ tướng quân:
    Mười năm qua, lòng tôi, ai biết rõ
    Ngày biệt ly, nàng ân cần khuyên nhủ :
    Chàng cố xây hạnh phúc cho mọi người
    Bằng chiến công oanh liệt bốn phương giời
    Nàng sẽ hỏi: vì sao khi hoạn nạn
    Tôi không theo nhà Tây Sơn Nguyễn Quang Toản ?
    Tôi trả lời: Quang Toản mất lòng dân
    Vì triều cương đổ nát bởi gian thần.
    Kiều Loan:
    Phải, những kẻ nào cầu phú quý vinh thân
    Thường phù thịnh, ai phù suy !
    Vũ tướng quân:
    Phu nhân chưa hiểu...
    Kiều Loan:
    Hừ, lưỡi không xương nhiều đường lắt léo !
    Ông nhớ xem, lúc nghèo đói nuôi nhau
    Vua Quang Trung như nắng rọi trên đầu
    Đánh tan quân cướp nước mặt ngựa đầu trâu
    Rồi xây dựng cho đời dân sung sướng
    Có vườn ruộng, có cửa nhà yên ấm
    Thì ông nói: Vua Quang Trung giỏi lắm !
    Cho đến khi Quang Toản mới lên ngôi
    Ở miền Nam, chúa Nguyễn mạnh lên rồi
    Thì ông nói : Triều Tây Sơn đổ nát
    Nói hay quá, con thò lò sáu mặt
    Điên đảo quay cuồng cũng chẳng bằng ông... !
    Vũ tướng quân:
    Lẽ sống còn phải tuỳ cơ xử thế
    Phu nhân trách tôi, tôi chẳng bận lòng
    Nếu ngày trước tôi về triều ngụy đế
    Thì nội loạn trôi dài bao huyết lệ ?
    Là anh hùng không phải để giết nhau
    Đem tài năng khơi máu, rắc oan sầu
    Là anh hùng không mưu quyền cướp lợi
    Xây sự nghiệp trên thi hài đồng loại.
    Kiều Loan:
    Hừ, “không giết nhau, không mưu quyền cướp lợi ”
    Ngài làm ngược với những điều ngài nói
    Miệng nhân từ, lòng độc ác gian hùng !
    Vũ tướng quân:
    Mười năm qua, khói lửa kín non sông
    Đến ngày nay tổ quốc rực xuân hồng
    Mười năm qua, lòng tôi, nàng chưa rõ
    Kiều Loan:
    Mười năm qua, còn một đêm nay nữa
    Tôi nằm đây đợi chết rất bình yên
    Tôi hát mừng non nước xoá ưu phiền
    Xin tướng quân để tôi yên giấc ngủ
    (Quay đi)
    Vũ tướng quân (níu lại):
    Kiều Loan ơi ! Vì sao nàng lại nỡ...
    Kiều Loan:
    Lòng tôi bạc đen, đừng nhắc chuyện ngày xưa
    Vũ tướng quân:
    Tôi không quên ngàn dương liễu đương tơ
    Mái nhà trắng bên vườn mai nở tuyết
    Tôi không quên những ngày xưa diễm tuyệt
    Sống bình yên trong giấc mộng say nồng
    Kiều Loan (thét lên):
    Chàng không quên vò xé một tấm lòng !
    Đừng nói nữa ! Tôi van chàng lần cuối !
    Mai tôi chết, trước khi chàng đánh đuổi
    Lũ tàn quân sang rừng núi biên cương !
    Trước khi vua Quang Toản nặng đau thương
    Chui vào cũi để trôi về đất chết
    Trước khi chàng, vị anh hùng lẫm liệt
    Tàn sát bao tướng sĩ của Tây triều
    Và trước khi... Ôi ! Đau đớn bao nhiêu
    Những ruộng tốt, vườn tươi, hoa thơm quả ngọt
    Vun xới mười năm bỗng dưng mất hút
    Vào tay quân hùm sói của Gia Long !
    Vũ tướng quân:
    Thề với phu nhân: Từ lúc cầm quân
    Bảy năm giời, tôi chỉ giữ lòng nhân
    Kiều Loan (chua chát):
    Vâng, tôi biết... năm nghìn quân bại trận
    Ở Phú Xuân theo nhau mà tự tận
    Bằng con dao rất sắc của chồng tôi
    Trăm tướng tài vui vẻ xuống sông chơi
    Bằng cũi lớn của tướng quân đem biếu
    Vũ tướng quân:
    Lệnh chúa thượng ban ra, tôi đành phải chịu
    Kiều loan:
    Đức thiếu quân khờ dại mất kinh đô
    Chạy lên rừng còn có kẻ theo dò
    Vì ai lấy được đầu Nguyễn Quang Toản
    Tướng quân thưởng bạc vàng năm trăm lạng
    Bùi Thị Xuân, vị nữ tướng anh hùng
    Ai tẩm dầu làm đuốc rọi hoàng cung ?
    Ai quật mộ vua Quang Trung
    Thiêu hài cốt ra tro, nhồi thuốc súng
    Bắn ra ngoài biển Đông ?
    Ai thắt cổ bà Ngọc Hân, Tây cung hoàng hậu ?
    Mấy hoàng tử còn thơ ai dìm trong vũng máu ?
    Ai ? Ai bạo tàn ? Nguyễn ánh hay tướng quân ?
    Ai khua môi khoe mãi lòng nhân ?
    Ai là giặc ? Tướng quân hay Nguyễn ánh ?
    Vũ tướng quân:
    Không phải thế, tôi một lòng vì nước
    Dù Nam triều, Tây nguỵ có làm chi
    Miễn làm sao thiên hạ hết loạn ly
    Đức kim thượng là một vì thánh đế
    Lúc giao tranh phải giữ phần thắng thế
    nên không sao tránh thoát cuộc tương tàn
    Thề với phu nhân: danh vọng tôi không ham
    Đã nhất quyết từ khi làm võ tướng
    Dẹp hết loạn cho muôn dân sung sướng
    Rồi về quê hương, bên một vườn mai
    Nghe chim ca gió hát thoảng bên tai
    Say ân ái trong niềm vui vĩ đại
    Ta yêu nhau hết những ngày còn lại.
    Kiều Loan (thở dài):
    Chuyện đã qua nhắc lại có vui gì
    Tướng quân vào ngục tối để làm chi ?
    Vũ tướng quân:
    Để đưa nàng ra ngoài trời xanh biếc
    Kiều Loan ơi, trong mười năm cách biệt
    Tôi vẫn ôm tình cũ nặng bên lòng
    Kiều Loan (lạnh nhạt)
    Thưa tướng quân, tôi là gái mất chồng
    Mai được chết tôi vô cùng thoả nguyện
    Vũ tướng quân:
    Nàng biết đâu: Trong mưa ngàn bão biển
    Bao năm ròng tôi sống vắng yêu thương
    Có những chiều tưởng nhớ đến quê hương
    Tôi khổ sở ...
    Kiều Loan (cười):
    Vợ vua sinh gái đẹp
    Đường vào tận thâm cung nào có hẹp ?
    Vũ tướng quân:
    Kiều Loan ơi !... xin nhớ lại tình xưa
    Tin lòng tôi toàn vẹn đến bây giờ...
    Kiều Loan:
    Vâng, tôi tin, quá tin nên phải chết
    Sao tướng quân không cắn môi nhất quyết
    Phóng lưỡi gươm đâm thẳng trúng xuyên tâm
    Người vợ xưa ngu dại trót thương nhầm ?
    (Nàng nức nở, nhà ngục yên lặng)
    Vũ tướng quân:
    Một lát nữa, ông Hiệu uý cấm phòng quân
    Theo lệnh tôi vào đón rước phu nhân...
    Kiều Loan:
    Thế cũng được. Vậy sau khi thoát chết
    Tôi theo ai để giữ tròn khí tiết ?
    Hay là theo chúa Nguyễn lập công danh ?
    Vũ tướng quân:
    Nửa đêm nay hàng mấy vạn hùng binh
    Sẽ theo tôi lên đường đi phạt Bắc
    Nàng về quê, chờ dẹp yên quân giặc
    Tôi hồi hương nối lại giấc mơ hoa...
    Kiều Loan:
    Vâng, thưa ông tôi sẽ đợi đến già
    Vì khắp nước không bao giờ tàn khói lửa
    Khi chúa Nguyễn còn là tên bạo chúa
    Khi tướng quân còn tiến chức thăng quan
    Còn sưu thuế cao, còn tù ngục, còn chết oan
    Dân bốn cõi còn nổi lên như gió
    quét sạch Nguyễn triều ! Tôi e rằng lúc đó
    tướng quân không còn đầu đội mũ về quê.
    Vũ tướng quân:
    Phu nhân đừng lo. Tôi giữ lời thề
    Với chúa Nguyễn : dẹp cho bằng hết loạn !
    Cũng chẳng bao lâu, chóng chầy năm bảy tháng
    Là sóng lặng gió yên. Mũ bạch phượng chói loà
    Đầu còn đây, tôi trở lại quê nhà
    Kiều Loan (cười chua chát):
    Không ! Tôi không về ! Tôi muốn xông pha
    Ngoài mặt trận, để chém đầu ngụy đế
    Đoàn hào kiệt xưa lừng danh bốn bể
    Nay già nua rầu rãi chốn biên thuỳ
    Là kẻ thù: tôi cũng phải giết đi !
    Tôi lại điên ! Lại rong đường hát nhảm !
    Máu nhuộm tóc, tôi cười lên thê thảm
    Tôi hát rằng: ta muốn xé giời xanh
    Cầm dao chọc thủng mắt xanh
    Đỡ nhìn mưa bão tan tành nước non
    Vũ tướng quân:
    Tôi nhắc lại : tôi một lòng vì nước
    Ôm làm chi cái vinh quang ngày trước
    Khi lê dân còn quằn quại một phương trời
    Nàng cố tình không hiểu tấm lòng tôi !
    Kiều Loan:
    Tôi không hiểu
    (Tiếng trống cầm canh)
    Vũ tướng quân:
    Đã sắp sang giờ Hợi
    Nàng phải theo...
    Kiều loan:
    Theo chàng ra biên giới ?
    Vũ tướng quân
    Nàng trở lại cố hương...
    Kiều Loan:
    Chàng phải có lời thề... !
    Vũ tướng quân:
    Phu nhân đòi gì, tôi cũng vui lòng nghe.
    Kiều Loan:
    Chàng phải thề : giảng hoà cùng thiếu đế !
    Vũ tướng quân (cau mày):
    Ta nên hiểu cuộc xoay chiều thời thế
    Nhà Tây Sơn thế tất phải suy vong
    Mới có nền bình trị khắp non sông
    Tôi xin thề: sẽ dùng tài, dùng sức
    Tâu với Chúa công, mở lòng nhân đức
    Dụ ông vua trẻ tuổi kia ra hàng
    Cho thiếu qu

    Đoạn 10

    Kiều Loan (một mình với thanh gươm):
    Đoản kiếm đây, ngươi lại trở về ta
    Thép năm ấy vẫn sắc như nước lạnh
    Ngươi đã bao phen theo hầu Nguyễn ánh ?
    Máu lương dân, ngươi đã tắm bao lần ?
    Chỉ vì ta nhầm lẫn quá, lúc thanh xuân
    Để ngươi kề vai đứa vô loài đen bạc !
    Vết nhơ ấy mười năm gây tội ác
    Có rửa được không, ngươi nói ta nghe ?
    Hay ngươi buồn phiền muốn trở về quê
    Treo trên vách nếp nhà tranh tiều tụy ?
    Hay ngươi thênh thang muốn tìm tri kỷ
    Nằm trong tay ai nối nghiệp Quang Trung ?
    Hay ngươi giận thân muốn xuống lòng sông
    Nùi dưới phù sa, nghìn năm an giấc ?
    Hay ngươi muốn đến thăm đầu thằng giặc ?
    Thằng Gia Long, cổ nó cũng mềm thôi !
    Hay từ hôm nay, ngươi muốn yên vui
    Bọc nhung gấm trên lầu cao yến tiệc ?
    Ngươi muốn gì ? - nói đi ! Đêm sắp hết
    Lòng ta ngổn ngang, chỉ có gươm này
    Gỡ mối bòng bong, gỡ hết đêm nay
    Cho trọn vẹn. Kìa sao ngươi nín lặng ?
    Ngươi đợi chờ ai ? - Chờ người trong trắng
    Vào cứu ta ? - Quay mũi lại triều đình ?
    Gia Long ngồi kia ! Chúng nó hợm mình
    Chúng nó chết ! Sao tay ta run lạnh ?
    Quê cũ mùa xuân, nếp nhà hiu quạnh
    Ngươi thổi bùng ngọn lửa ấm tình duyên
    Trời hỡi ! Lòng ta gió bão ngả nghiêng
    Ngươi không nói ? - Chỉ một lời ngươi nói
    Đủ bằng ta nói mãi suốt mười năm...
    (Thẫn thờ đi vào nhà ngục bên cạnh. Sân khấu tối sầm.
    Lại một khoảng thời gian qua)

    Đoạn 11

    (Người Què ló đầu ra, rồi bò ra hẳn.
    Ông Già bò ra sau. Người Què nghiêng đầu nhìn sang bên cạnh, bỗng ôm bụng cười lăn lộn)
    Người què:
    Giờ mới biết là vợ ông đại tướng
    Nửa đêm nay lại bắt đầu sung sướng !
    (Cười)
    Ông già:
    Lại sắp có ông Hiệu uý vào đây
    đưa người điên ra khỏi gian ngục này.
    Người què:
    Đã đến lúc sinh ra nhiều việc biến
    Nhan sắc ấy sẽ tha hồ vẽ chuyện
    Các vị tướng quân mà vướng sắc khuynh thành
    thì tôi e... đổ sụp mất trời xanh !
    Ông già:
    Hừ, nó quên phăng ông thầy học cũ
    Không nhắc nhở một lời ! Quân vô đạo bất nhân !
    Chữ nghĩa giả thầy, vợ to hơn bố
    Người què:
    Tôi hỏi rằng: Lão trượng lúc đương xuân
    Đã lần nào say đắm một giai nhân ?
    Ông già:
    Suốt đời lão không vương tình mềm yếu
    Người què:
    Ồ, thảo nào, cụ vẫn còn chưa hiểu
    Sức chìm non, cạn bể của đàn bà
    Cô ả này xem sắc đẹp yêu ma
    Tôi đủ biết: thuộc về loài đại ác !
    Mắt sắc như gươm, mi dài như mác
    Tôi chợt nghe giọng nói đã rùng mình
    Nhan sắc này bằng mấy vạn hùng binh ?
    Để người ấy đi đôi cùng danh tướng
    Thì trời đất sẽ ra sao ? Thưa lão trượng ?
    Ông già:
    Hắn ra Bắc Hà... mã đáo thành công.
    Người què:
    Cụ nhầm rồi, thì giặc lại như ong
    Vì sắc đẹp bắt gươm quay mũi lại !
    Thì hai bên đã biết ai thắng bại ?
    Giang sơn này lại sông máu núi xương
    Lại bồng bế nhau nghìn vạn nẻo đường
    Lại đói rét lầm than chúi đầu gãy cổ
    Ông già:
    Túc hạ quá lo xa
    Người què:
    Cuộc phân chia lại diễn ra lần nữa
    Nơi kinh thành chưa khỏi vết thương xưa
    Tôi lại đứng đây xem một ván cờ
    Kẻ sắp được bỗng lâm vào nước hết !
    Tôi lại đứng đây xem người chém giết,
    Cười thế gian rằng dại rằng khôn
    Tôi lại đứng đây nghe giọng ghê hồn
    Từ cái miệng anh đào rung đất nước !
    (Mắt đăm đăm suy tính một việc gì ghê gớm)
    Thưa lão trượng, tấm lòng yêu tổ quốc
    Của Người Què, cụ có thấu cho không ?
    Ông già:
    Lão hiểu rồi...
    Người què:
    Phiền lão trượng vào trong
    Xem cô ả có say sưa giấc điệp ?
    (Ông già làm theo, rồi trở ra)
    Ông già:
    Ngủ say lắm...
    Người què:
    ... Ngày mai cụ phải chết !
    Cụ mất đầu...
    Ông già:
    Lão chết rất bình yên
    Người què:
    Còn cô ta ?
    Ông già:
    Rồi hưởng thú đoàn viên
    Với chồng cũ trong những ngày còn lại
    Người què:
    Không thể được !
    Tôi hiến cụ cách từ trần êm ái
    Ông già:
    Mảnh thân già tùng xẻo cũng không đau
    Vì không còn nghĩa lớn đội trên đầu
    Đầu có rụng, âu cũng là thoát nợ
    Người què:
    Từ lúc ra đời, đầu liền với cổ
    Không lẽ gì lại để cái đầu rơi
    Xuống âm ty, bố mẹ hỏi: đâu rồi ?
    Tao sinh ra mày có cái đầu to lắm !
    Mất đâu rồi ? - Cụ biết trả lời sao ?
    Chúa Nguyễn ngoài kia mài sắc lưỡi đao
    Tôi hiến cụ cách từ trần êm ái
    (Ghé sát tai cụ già nói nhỏ)
    Ông già (nhè nhẹ lắc đầu)
    Sao đành tâm !
    Người què:
    Không, cụ phải làm ngay
    Chậm một khắc e đảo điên thời cục
    (Móc thắt lưng, lấy ra một gói giấy đỏ)
    Cách ba năm, có một viên quản ngục
    Bán cho tôi một vị thuốc dưỡng nhàn
    Chờ khi nào nổi bệnh chán trần gian
    Pha vào nước, uống một liều sẽ khỏi
    Ngần ấy ngày đã vui cùng bóng tối
    Vẫn thèm trông thế sự đổi thay màu
    Nên thuốc này chưa đụng đến lòng đau
    Êm ái lắm, ngọt như lời ân ái
    Thơm như sữa mẹ hiền ngày bé dại
    Vừa uống xong thoắt đã biến trời tiên
    Hồn phiêu diêu trong hương sắc u huyền
    (Chìa gói thuốc cho Ông Già và
    Chỉ vào bình nước ở xó tường)
    Đã đến lúc vị thuốc này đắc dụng
    Chỉ nó chữa được nan y bách chứng
    Riêng đêm nay nó trị bệnh loạn ly
    Thuốc "thái bình" thưa lão trượng
    Ông già (cầm gói thuốc suy nghĩ.
    Xa xa có tiếng khánh dồn dập lẫn tiếng trống)
    Người què:
    Vũ tướng quân sắp đến, pha thuốc đi !
    Mời cô gái uống một liều bất tử
    (Ông già còn dùng dằng. Tiếng trống gần lại)
    Liều thuốc này chữa mười người cũng đủ
    Cụ đừng lo không thoát nợ trần gian
    (Một lát im lặng)
    Giờ đã đến, cụ liệu đường tự xử
    Và đưa hồn liệt nữ lên giời xanh
    Trong ngục này, tôi ở lại một mình
    Chúc nhị vị siêu sinh về cõi Phật.
    (Tiếng trống đổ hồi. Bị thôi miên vì giọng nói mãnh liệt của
    Người Què, Ông Già đổ cả gói thuốc vào bình nước,
    nhưng lão vẫn ngập ngừng, đứng nhìn Người Què. Kiều Loan ra)

    Đoạn 12

    Kiều Loan (tươi cười):
    Tôi vừa thoảng giấc mơ êm ái nhất
    Cùng người xưa lơ lửng xứ hoa hương
    Nghìn tiên chấp chới y thường
    Vợ chồng phiêu lãng trên đường giăng xanh
    Chợt tỉnh dậy môi se và miệng đắng
    Đầu nóng ran như một người cảm nắng
    Mà trong tâm như đốt lửa bừng bừng...
    Quản ngục ơi ! Tôi khát nước vô cùng !
    Người què:
    Có nước lã, mời cô nương tạm uống
    Kiều Loan (cười nụ):
    Vâng, tôi biết, nước của trời mưa xuống
    Cho tôi nguôi cơn sốt cháy buồng gan.
    (Người Què ra hiệu, Ông Già bưng bình nước
    đến trước mặt Kiều Loan)
    Ông già:
    Mời cô nương !
    Kiều Loan:
    Xin cảm tạ muôn vàn !
    (Bưng bình nước)
    Tôi với cụ chẳng may cùng bị bắt
    Một chiều qua đã cùng đem nước mắt
    khóc hão huyền cái chết của người xưa
    Thì hôm nay có một bát nước mưa
    Xin chia sẻ...
    (Tiếng trống vẫn dồn dập)
    Ông già:
    Vâng, lão xin uống trước
    Chứ đợi lưỡi gươm Nguyễn ánh... nhục vô cùng
    Kiều Loan:
    Đừng uống cạn !
    Người què:
    Chỉ một hớp là xong
    Bình nước ấy đủ mười người mát mẻ
    Ông già (uống xong, lảo đảo):
    Lão không say ! Lão theo hầu tiên đế
    Uống hớp nước này lão đến hoàng cung
    Ngậm oán hờn, nhổ xuống mặt Gia Long !
    (Ngã chúi vào một xó, nằm chết như người ngủ)
    Kiều Loan:
    Người thứ hai uống nước mưa mát ruột
    Là ai nhỉ ?
    Người què:
    Là cô nương và chỉ có cô nương !
    Kiều Loan (cười nhạt):
    Tôi vào đây, chân còn vướng bụi đường
    Chưa đáng mặt uống một liều bất tử
    (Dằn giọng)
    Người thứ hai là ông !
    Người què (không ngờ)
    Ô liệt nữ !
    Nói lạ lùng thay !
    Kiều Loan:
    Tôi nói lẽ thường thôi
    Vì thuốc độc này ông muốn giết tôi
    Hai chúng ta thù gì nhau không nhỉ ?
    Ông nếm trước đi !
    Người què (lạnh lùng):
    Không gan cháy ruột sôi
    Không lo phiền, không thất vọng chán đời
    Có việc gì phải uống !
    Kiều Loan:
    Hừ, ba năm tù ngục
    Đã mài mòn chí lớn, ông đã quên
    Những ngày xưa theo Quang Trung dẹp giặc
    Ăn cơm hẩm của Gia Long, ông đã hoá đê hèn
    Đã bị bắt chỉ có hai đường thoát
    Một là mắng kẻ thù rồi tự sát
    Hai : trốn ra theo sự nghiệp lâu dài
    Chứ như ông ! vào ngục để yên ngồi
    Giương mắt ếch nhìn Gia Long thắng trận !
    Triết lý yếu hèn, tâm tư ngớ ngẩn
    Thì dù không gan cháy ruột sôi
    Cũng nên dùng hớp nước này thôi !
    Người què:
    Nghĩ xem đã... !
    Kiều Loan:
    Trống xuất quân gần lắm !
    Đánh trận này Gia Long không thể thắng
    Ta thắng Gia Long ngay giữa ngục này
    Ông là người vô dụng, uống đi ngay !
    Người què:
    Cô nương nói dễ lọt tai đấy chắc ?
    Kiều Loan (rút đoản kiếm giấu trong ngực áo, giơ lên):
    Ta có thanh gươm sắc
    Sẽ giúp ông thoát trần gian tức khắc !
    Người què (bị bất ngờ):
    Ừ mà cô nương bàn tính cũng kỹ càng
    Trong ngục tù mà ăn nói nghênh ngang
    Cũng vô ích. - Trốn ra thì chẳng được !
    Một chân què có ai dìu từng bước
    Mà đuổi theo chí lớn của ngày xưa ?
    Gươm sắc của cô nương tôi chẳng chối từ
    Gươm lạnh lắm... ! Uống nước này ấm bụng...
    (Bưng bình nước uống)
    Sáng sớm mai nếu cô nương còn sống
    Tôi gửi lời vĩnh biệt Vũ tướng quân
    Vĩnh biệt chúa vua, vĩnh biệt quyền thần
    Không vĩnh biệt những người dân trung hậu
    Hồn ta đây sẽ nhập vào trong máu,
    Trong mắt sáng đời sau, hồn sẽ mở to
    Để nhìn xem ai xấu, tốt, hiền, ngu ?
    Kiều Loan:
    Vào trong kia mà nhắm mắt, phàm phu !
    Người què (lảo đảo đi sang gian ngục bên cạnh cười to)
    Kẻ phàm phu cũng chỉ là giấc mộng !
    Chào cô nương !... (tiếng trống lại dồn dập)

    Đoạn 13

    (Một lát Vũ tướng quân vào gọi to)
    Vũ tướng quân:
    Kiều Loan ơi có nghe chăng tiếng trống
    đã xa rồi, quân sĩ đã lên đường
    Đi ngay thôi, mau trở lại quê hương !
    Kiều Loan:
    Kìa, thiếp tưởng sẽ có ông Hiệu úy
    Đưa thiếp đi cho đỡ vướng chân chàng ?
    Vũ tướng quân:
    Quan Hiệu uý... Chao ôi !...
    Kiều Loan:
    Cũng chết rồi chăng ?
    Vũ tướng quân:
    Sao nàng biết ?
    Kiều loan:
    Tâm linh tôi đoán thế
    Dưới triều Gia Long, người có nghĩa có tình
    Đều chết thảm thương, đều chịu cực hình
    Đều mang tiếng loạn thần và tặc tử !
    Vũ tướng quân:
    Nàng đoán không sai, chao ôi, Hiệu uý
    Vì bênh vực phu nhân ngay giữa công đường
    Việc đến tai chúa thượng... đấng chí tôn
    Đã hạ chỉ chém đầu ngay trước bệ
    Lúc giờ tuất vừa qua !..
    Kiều Loan:
    Gia Long nhân đức nhỉ !
    Thế còn chàng ? - Chàng xót thương Hiệu uý
    Hay đồng tình với Chúa giết quan hầu ?
    Vũ tướng quân:
    Thôi, chuyện triều đình ta sẽ nói sau
    Trống giục giã, lên đường ngay kẻo muộn
    Kiều loan (khóc đau đớn):
    Quan Hiệu uý... tuổi xuân còn mơn mởn
    Đã chết rồi... đã chết vì thương tôi !
    Vũ tướng quân:
    Đức vua ta nhân đức với muôn người
    Nhưng phải chém những kẻ nào có lỗi
    Những gian thần !
    Kiều Loan:
    Thương một người vô tội
    Là mang tiếng gian thần ! chàng đấy thì sao ?
    Chàng thương xót tôi, liệu có mất đầu ?
    Giữ được đầu, có được phép thương nhau ?
    Có được phép nhớ tình xưa, nghĩa cũ ?
    Còn vợ hiền, liệu có còn áo mũ ?
    Mất cân đai, tình có vẹn tròn không ?
    Chàng nói ngay đi, cho thiếp yên lòng
    Vũ tướng quân:
    Ta là cánh tay trung thành của Chúa thượng
    Dù thương nàng, ta còn mang nghĩa lớn
    Diệt Tây Sơn.
    Kiều Loan (nghiến răng):
    Trời ơi ! Nghĩa lớn !
    (Bên ngoài, tiếng trống giục, tiếng hò reo vang dậy
    Ngục quan hấp tấp chạy vào, run rẩy cúi đầu).
    Đoạn cuối cùng
    Ngục quan:
    Bẩm... tướng quân !...
    Vũ tướng quân:
    Việc gì đó ? Ngục quan ?
    Ngục quan (hổn hển):
    Nguy lắm rồi... đấy... tiếng thét ầm vang
    Mấy nghìn dân kinh kỳ đang nổi loạn
    Vũ tướng quân:
    Ai nổi loạn ?
    Ngục quan:
    Họ có bọn Tây Sơn dũng cảm cầm đầu
    Họ đòi mở cửa tù, đòi giảm thuế
    Đòi chém các quan... Tiếng trống giục mau...
    Có thánh chỉ triệu Ngài ra đánh dẹp
    Vũ tướng quân:
    Dân nổi loạn... ? - Làm gì, quân tôm tép !
    Cho ngươi lui. Ta phụng mệnh, sẽ ra ngay.
    (Ngục quan vái chào đi ra. Vũ tướng quân
    tiến nhanh lại cầm tay Kiều Loan)
    Vũ tướng quân:
    Dân nổi loạn rồi, tôi phải ra tay
    Dẹp bằng hết. Phu nhân cầm vạt áo
    Theo tôi đi.
    Kiều Loan (co tay lại):
    Dân nổi lên như bão
    Vì Nguyễn triều đi ngược lại lòng dân
    Chàng nghe tôi, đừng ra lệnh xuất quân
    Đừng chém giết những người dân vô tội !
    Vũ tướng quân:
    Đó là giặc ! Nàng biết đâu dám nói ?
    Ta là cánh tay trung liệt của triều đình
    Phải dẹp bằng tan quân phiến loạn kinh thành
    Theo ta đi, nhanh lên ! (định đi)
    Kiều Loan (quắc mắt thét to):
    Đứng lại !
    Cánh tay Nguyễn triều, cánh tay quỷ quái !
    Thật hết rồi !
    (Nhanh như cắt, Kiều Loan phóng gươm đâm giữa ngực
    Vũ tướng quân. Vũ thét lên và ngã xuống)
    Vũ tướng quân:
    A ! Kiều Loan ! Ai ngờ !...
    Kiều Loan:
    Tên Kiều Loan giờ mới đáng gọi to
    Mà nhắm mắt !
    Vũ tướng quân (gượng dậy):
    Kiều Loan... nàng giết tôi...
    Máu này phun ngục tối
    Dòng máu mười năm trăm sông nghìn núi
    Dòng máu xưa nàng âu yếm chăm nuôi
    Tôi đã phụ nàng ! Trời ơi ! ánh lửa
    Trống giục ngoài kia. - Nhà ngục mở
    Ngày mai trời sáng lối quê hương
    Nàng có về không ? - Xin lượng thứ !
    Đời tôi còn có chút tình thương ?
    (Ngã xuống, cố ngóc đầu lên, yếu ớt. Trong khi đó
    Kiều Loan trừng mắt nhìn bàn tay mình, rồi đi men nhà ngục.
    Nàng ôm ngực chồng, xoè tay như muốn bịt kín vết thương đang ứa máu)
    Vũ tướng quân:
    Thôi, nàng ở lại ! Xin đừng kể
    Câu chuyện đôi ta ở dọc đường
    Tôi chỉ xin nàng hai giọt lệ
    Cài trên lá cỏ... phía quê hương...
    (Vũ tướng quân nhắm mắt, Kiều Loan bỗng khóc oà,
    vừa khóc vừa vuốt mắt cho chồng. Tiếng trống ,
    tiếng reo hò càng mạnh. Một lát Kiều Loan đứng dậy,
    cầm bình thuốc độc, nâng lên miệng uống hết.
    Nàng bỗng trợn mắt sáng rực, the thé một chuỗi cười ghê rợn,
    bước đi chuệnh choạng, giọng lúc đầu còn vang dội,
    sau yếu dần, yếu dần)
    Ô này xanh biếc cõi âm
    Chàng đi nghìn dặm, em nằm mây cao
    Nhởn nhơ nhan sắc máu trào...
    (Lại hát ru, cúi xuống vỗ lên vai chồng)
    Mời chàng... lên giải mây cao
    Bẻ phăng gươm báu, trôi vào mộng xưa
    Ngựa hồng ai cưỡi bao giờ ?
    Xe ai chuyển bánh trăng mờ đêm nay ?
    (nói) Thương chàng em dại em say
    Lòng em ngây ngất với ngày biệt ly
    (Giọng yếu dần)
    Âm cung hò hẹn những gì
    Tướng quân tung máu... ô kìa !...
    Em đã nguôi quên
    Van chàng... xoá bỏ ưu phiền...
    (Kiều Loan thổn thức nhè nhẹ... ôm xác chồng,
    bế hẳn vào lòng... đăm đắm nhìn, đôi mắt đã dại đi...
    Một lát, nàng gục đầu xuống ngực Vũ, chết)
    Hạ màn hết
    Khởi bút: tháng 2 -1942
    Sửa sang hoàn chỉnh kịch bản: tháng 5 -1943

    Việt Báo
    Ý kiến bạn đọc

    Viết phản hồi

    Nhận xét tin Kiều Loan

    Bạn có thể gửi nhận xét, góp ý hay liên hệ về bài viết Kiều Loan bằng cách gửi thư điện tử tới vietbao.vn. Xin bao gồm tên bài viết Kieu Loan ở dạng tiếng Việt không dấu. Hoặc Kiều Loan ở dạng có dấu. Bài viết trong chuyên đề Tác Phẩm của chuyên mục Văn Hóa.

    Bài viết mới:

    Các bài viết khác:

       TIẾP THEO >>
    VIỆT BÁO - VĂN HÓA - TÁC PHẨM