Người “lấy tiếng” cho chiêng

Thứ hai, 19 Tháng tư 2004, 17:35 GMT+7
  • Nguoi lay tieng cho chieng
    Ông Dương Ngọc Sang đang thẩm định âm thanh của một chiếc thanh la bằng. (ảnh: Kh.Quỳnh)
    Sinh ra ở làng nghề Phước Kiều (xã Điện Phương, huyện Điện Bàn, tỉnh Quảng Nam) trong một gia đình nhiều đời theo nghề đúc đồng nên ngay từ nhỏ, ông Dương Ngọc Sang đã dính "hơi đồng". Khi còn là một thiếu niên, ông đã nhiều lần theo cha mình băng rừng đi liền hàng tháng trời từ Hiên (Quảng Nam) vào tận các bản làng hẻo lánh để chỉnh sửa âm thanh cho các bộ chiêng, thanh la cũ...

    Cho đến một ngày nọ, khi cha ông không còn đủ sức để trèo đèo, lội suối nữa, Chín Sang - Dương Ngọc Sang đã được cha chọn làm người kế nghiệp. Và, ông đã gắn kết đời mình với cái nghề hiếm thấy sau này - nghề thẩm âm, lấy tiếng cho chiêng.

    Từ dạo đó, sau mỗi chuyến đi, chàng trai ấy lại quay về ngồi nghe cha mình nói về nghệ thuật pha kim - vốn là một bí quyết của nhà họ Dương làng nghề đúc đồng Phước Kiều. Mỗi khi nghe xong, Chín Sang lại bắt tay vào thực hành ngay. Nhiều đêm, trong vườn nhà họ Dương vang lên những tiếng tùng - xòe, khi đục, khi trong, khi đanh, khi buốt. Ấy là những lần Chín Sang tự tay mình làm được sản phẩm mới, đem đánh thử... Nhờ vậy, người thợ trẻ Dương Ngọc Sang sớm nhận ra cái hồn của mỗi chiếc chiêng khi chúng ngân lên, sớm tạo cho mình một khả năng cảm thụ âm thanh tuyệt vời. Và ông đã được nhiều tộc người dọc dãy Trường Sơn, từ A Lưới đến Bù Đăng với đến chỉnh sửa âm thanh cho các bộ dụng cụ thanh nhạc gia bảo bằng đồng của họ... Theo đồn dãi của nhiều người, tài nghệ của Chín Sang siêu phàm đến mức, nếu lấy cát - xét ghi âm ngẫu nhiên một tiếng chiêng nào đó rồi bật lên nghe lại, ông có thể nói chính xác đó là loại chiêng gì, được đánh vào buổi trưa hay buổi tối...

    Những lời đồn đãi ấy không rõ có chính xác không, nhưng khi hầu

    Nguoi lay tieng cho chieng

    Anh Dương Ngọc Cường, con trai ông Sang và là một trong những người hiếm hoi ở Phước Kiều còn theo nghề đúc đồng. (ảnh: Kh.Quỳnh)

    chuyện người thợ già Chín Sang, có thể nhận thấy nơi ông cả một kho kiến thức về "tiếng đồng" cùng những bí quyết độc đáo về nghề thẩm âm. Ông bảo: “Tiếng chiêng phát ra không hoàn toàn phụ thuộc vào sức mạnh cơ bắp của người cầm dùi mà còn phụ thuộc một phần vào vật liệu làm dùi, vào vị trí được gõ của bề mặt nhạc cụ...”. Cũng theo ông, có người cả đời đúc chiêng nhưng không thể tự mình lấy được âm thanh chuẩn. Để có thể lấy tiếng cho chiêng, thanh la, ngoài khả năng thẩm thấu âm thanh, người thợ cần phải có tố chất của người nghệ sĩ. Bởi. "tiếng đồng" không chỉ có hai tầng âm thanh đục - trong mà chúng có rất nhiều cung âm. Nếu kể thêm những "phong cách âm thanh" của các cộng đồng dân tộc khác nhau, cung âm của tiếng đồng còn nhiều hơn nữa... Vì thế mà thẩm âm, lấy tiếng là một một công việc rất kén người. Ở làng đúc đồng Phước Kiều danh tiếng, người có kỹ năng thẩm âm, biết lấy tiếng cho chiêng chỉ đếm trên đầu ngón tay. Ngay như anh ruột của ông Sang - lão nghệ nhân Dương Nhi - tiếng tăm về tài đúc đồng vang lừng là vậy, nhưng về nghề thẩm âm lại gần như là người ngoại đạo.

    Ngoài việc khôi phục lại âm thanh chuẩn cho hàng trăm bộ chiêng, thanh la cũ và tạo âm cho hàng trăm chiếc mới, người thợ già Chín Sang còn là tác giả của những bộ chiêng, thanh la đa âm. Trong đó, có những bộ đạt đến trình độ tuyệt bích, như bộ chiêng đa vùng âm: khi gõ từ tang chiêng đến tâm chiêng, sẽ có những tầng âm thanh khác nhau. Ông cũng là ngườiđã làm ra bộ chiêng 6 chiếc theo 6 thang âm, trong đó mỗi chiếc có 3 vùng âm... Trong nhà ông hiện còn lưu giữ một chiếc thanh la đặc biệt nữa, đó là chiếc thanh la đổi âm: Khi gõ, nếu cho thanh la di chuyển chầm chậm trong khoảng không, chúng lại tạo ra những tầng âm khác... Không chỉ vậy, ông cũng đã và đang sưu tầm hoặc chế tác lại những bộ chiêng, thanh la, mà theo ông là tuyệt âm. Đó có những bộ chiêng núm 5 chiếc, chiêng núm 12 chiếc của các dân tộc ở Gia Lai, Kon Tum, Đắc Lắc; những bộ thanh la 6 chiếc, 3 chiếc, thanh la đôi của các dân tộc vùng Tà Rụt, Lao Bảo, Bù Đăng, Tắc Pỏ, Trà Bồng... Những lúc cao hứng, ông lại mang chúng ra biểu diễn. Trong đó, độc đáo nhất là màn diễn với bộ thanh là 6 chiếc và thanh la đối. Với bộ thanh la 6 chiếc, ông lần lượt dùng các loại dùi bằng tre lồ ô, tre nạc, rồi gỗ và tay... để gõ và tạo ra những tầng âm thanh tương ứng khác nhau. Hay bằng cách lồng 6 chiếc vào nhau theo thứ tự nhỏ trong lớn ngoài rồi dựng đứng trên mặt đất, chỉ gõ một cái là cả 6 chiếc rền lên thành một chuỗi âm thanh. Với bộ thanh la đối (gồm 2 chiếc), ông cũng cho ra một tuyệt âm khác : treo hai chiếc cách nhau chừng 4 tấc, dùng dùi gõ vào chiếc này, khi tiếng ngân của chiếc được gõ vừa dứt cũng là lúc chiếc bên kia ngân lên, như thể nó đang nhại lại chiếc trước...


    Bây giờ, tuổi đã xấp xỉ 70, người thợ thẩm âm Dương Ngọc Sang vẫn luôn bận rộn với than, lửa và những vỉa đồng nấu chảy. Cùng phụ với ông là anh con trai thứ tư Dương Ngọc Cường - chủ yếu giúp ông gọt giũa những chiếc thanh la mới đúc. Ấy vậy nhưng khi nghĩ về nghề, ông lại khôn gkhỏi trầm tư: “Nghề đúc đồng Phước Kiều đến chừ đã xập xệ lắm rồi. Người còn theo nghề này một hiếm, lứa thanh niên theo nghề càng hiếm hơn. Ngay như tôi, có mấy thằng con nhưng chỉ có thằng này là còn theo nghề”. Đã vậy, con ông cũng chỉ làm nghề này bằng tay trái, đã hơn mười năm trong nghề nhưng tay nghề và "tai nghề" của anh vẫn chưa bằng một nửa cha mình... Và vì thế, lão thợ thẩm âm Dương Ngọc Sang dường như vẫn chưa muốn thôi theo đuổi, tìm kiếm và chỉnh sửa âm thanh cho các dụng cụ âm nhạc bằng đồng, chưa chịu phủi tay gác kiếm. Ông vẫn đang lặng lẽ đi vào thế giới của những tiếng đồng ngân vọng và tiếp tục tìm kiếm, bằng cảm quan nghệ sĩ, bằng vốn nghề được tích tụ từ mấy chục năm nay...

    Khánh Quỳnh

    Việt Báo
    Ý kiến bạn đọc

    Viết phản hồi

    Nhận xét tin Người “lấy tiếng” cho chiêng

    Bạn có thể gửi nhận xét, góp ý hay liên hệ về bài viết Người “lấy tiếng” cho chiêng bằng cách gửi thư điện tử tới vietbao.vn. Xin bao gồm tên bài viết Nguoi lay tieng cho chieng ở dạng tiếng Việt không dấu. Hoặc Người “lấy tiếng” cho chiêng ở dạng có dấu. Bài viết trong chuyên đề Nhịp Sống Trẻ của chuyên mục Thế Giới Trẻ.

    Bài viết mới:

    Các bài viết khác:

       TIẾP THEO >>
    VIỆT BÁO - THẾ GIỚI TRẺ - NHỊP SỐNG TRẺ