Thiên lôi - sát thủ bất thình lình

Thứ năm, 24 Tháng sáu 2004, 14:49 GMT+7
  • Sét, kẻ giết người đứng thứ hai sau lũ song chỉ giết một người mỗi lần, là sát thủ liên quan tới thời tiết, mỗi năm cướp nhiều sinh mạng hơn so với bão và lốc xoáy.

    Sét do đâu mà có?

    Thien loi sat thu bat thinh linh
    Sét trong một cơn bão sấm tại Mỹ.

    Mỗi năm, do sét đánh, có chừng 73 người Mỹ chết và hàng trăm người khác bị thương. Mất trí, thiếu tập trung, rối loạn giấc ngủ, tê liệt, choáng váng và suy nhược là những chứng bệnh mà người bị sét đánh mắc phải. Tỷ lệ tử vong cao nhất do sét đánh tại Mỹ nằm ở Florida hay "Thủ đô Sét" của quốc gia này. Theo Cơ quan Thời tiết Quốc gia, từ năm 1959 tới 2003, sét cướp đi sinh mạng của 3.696 người tại Mỹ, trong số đó có 425 nạn nhân ở Sunshine State. Bang duy nhất không có ca tử vong nào do sét đánh trong thời kỳ này là Alaska.

    Sét làm bị thương ít nhất 2.000 người tại Florida kể từ năm 1959. Stephen Hodanish, nhà khí tượng đồng thời là chuyên gia sét tại Cơ quan Thời tiết Quốc gia, cho biết: ""Nhiều người tại Florida tham gia vào các hoạt động ngoài trời. Mọi người ra ngoài chơi gôn, chèo thuyền. Do vậy, tỷ lệ bị sét đánh cao hơn"". Mặc dù Florida là bang có nhiều sét nhất song tỷ lệ thương vong và chết lại không tương quan với nơi có nhiều sét đánh nhất. Chẳng hạn, Colorado đứng hàng thứ 24 về mật độ sét đánh song lại xếp thứ mười về tỷ lệ tử vong do sét. Nguyên nhân của sự khác biệt này là do nhiều người ở Colorado tham gia vào các hoạt động ngoài trời như đi bộ đường dài và cắm trại.

    Vào một buổi chiều nào đó, những con gió nhẹ và hơi ẩm không ổn định làm gia tăng những đám mây dày đặc trong một cơn gió cuốn lên phía trên hoặc phía dưới. Điều đó khiến các hạt mưa, băng và tuyết va chạm. Sự va chạm này làm các điện tích tách rời. Điện tích dương bắn lên cao trong khi điện tích âm sa xuống thấp. Sự mất cân bằng điện tích tăng lên bên trong đám mây, giữa đám mây và mặt đất. Tự nhiên không "thích" hiện tượng này. Nhằm phục hồi sự cân bằng, các tia chớp xé toạc những đám mây và đánh xuống mặt đất. Một tia chớp tích đủ năng lượng để thắp sáng một bóng đèn 100watt trong ba tháng!

    Thien loi sat thu bat thinh linh
    Sét đánh xuống nhiều toà nhà cao.

    Chớp nung nóng không khí xung quanh nó tới gần 27.760 độ C, nóng hơn cả bề mặt Mặt trời. Sức nóng khủng khiếp này làm cho không khí nở ra, tạo ra sấm. Dạng chớp phổ biến nhất là chớp trong đám mây, nơi điện tích âm tìm cách liên kết với điện tích dương.

    Chớp trong đám mây không bao giờ đánh xuống mặt đất. Chớp đánh mọi người được gọi là sét. Điều này xảy ra khi sự mất cân bằng điện tích giữa mây và mặt đất lớn tới mức điện tích âm ở phần thấp của đám mây bắt đầu di chuyển hướng về mặt đất. Khi điện tích âm tới gần mặt đất, điện tích dương dâng lên các vật thể cao chẳng hạn như cây, nhà, cột điện và thỉnh thoảng là con người. Khi điện tích âm từ đám mây kết nối với những điện tích dương đang dâng lên từ mặt đất này, một tia chớp chói sáng xuất hiện.

    Nơi sét đánh?

    Chớp đánh xuống mặt đất phá huỷ cây, gây cháy rừng và giết người. Ước tính thiệt hại do sét gây ra lên tới hàng trăm triệu đô-la mỗi năm. Theo phân tích dữ liệu vệ tinh của một nhóm các nhà nghiên cứu ở Trung tâm Khí hậu và Thuỷ văn Toàn cầu, thuộc Cục Không gian và Hàng không Quốc gia Mỹ, sét đánh nhiều nhất tại vùng Trung Phi nhiệt đới. Hình mẫu thời tiết tại châu Phi mang không khí ấm từ Đại Tây dương vào đất liền. Không khí ấm va chạm với núi, tạo ra bão sấm quanh năm.

    Một "điểm nóng" nữa về sét là dãy Himalaya, nơi địa hình núi non khiến các khối không khí từ Ấn Độ dương hội tụ. Tuy nhiên, cực Bắc và cực Nam hiếm khi có bão sấm và do đó gần như không có sét. Tại Mỹ, các nhà nghiên cứu sét ước tính 22 triệu tia chớp đánh xuống mặt đất mỗi năm. Vùng có nhiều sét nhất là Florida - nơi trung bình có 12 tia sét trên một km vuông mỗi năm. Vladimir Rakov, chuyên gia sét đồng thời là kỹ sư điện tại ĐH Florida, cho biết: ""Để tạo ra chớp, bạn cần mây giông. Để tạo ra mây giông, bạn cần nhiệt và hơi ẩm. Cả hai yếu tố này đều rất nhiều tại Florida"".


    Thien loi sat thu bat thinh linh

    Bán đảo Florida nằm giữa vịnh Mexico và Đại Tây dương. Gió biển từ hai phía di chuyển vào nội địa, va chạm bên trên khối đất liền ấm áp này. Nếu không có những cơn gió biển va chạm với nhau, sẽ có ít sét hơn. Điều này xảy ra ở Đông Nam Texas nơi có thời tiết tương tự Florida song chỉ có một bờ biển. Trên khắp nước Mỹ, tần suất sét giảm từ Đông Nam tới Tây Bắc. Các túi sét cường độ mạnh bao gồm cả dãy núi Rocky - nơi địa hình làm cho các cơn bão sấm hình thành thường xuyên trong những tháng mùa hè. Mùa hè là thời điểm có nhiều sét nhất tại Mỹ song cũng có sét vào mùa đông trong một cơn bão tuyết sấm hiếm hoi.

    Về vấn đề liệu sét có đánh xuống hai lần cùng một nơi hay không, Rakov cho biết câu trả lời phụ thuộc vào địa điểm. Theo thống kê, khi sét đánh xuống mặt đất, kênh phóng điện chỉ tìm kiếm một nơi trên mặt đất. Đó là một hành động ngẫu nhiên, giả sử mặt đất là bằng phẳng và đồng nhất về địa chất. Tuy nhiên, thực tế là mặt đất không không đồng nhất và chớp bị hút xuống các địa hình mặt đất nhất định. Chớp đánh xuống cùng một nơi nhiều lần, đặc biệt nếu đó là một cấu trúc cao. Hodanish cho biết các nghiên cứu chỉ ra rằng những công trình kiến trúc cao, như toà nhà Empire State Building ở New York, bị sét đánh nhiều lần trong một cơn bão. Các vật thể cao nhất bị sét đánh thường xuyên nhất.

    Phòng sét đánh

    Thien loi sat thu bat thinh linh

    Để tránh thiệt mạng do sét, Cục Thời tiết Quốc gia Mỹ khuyên mọi người tuân thủ quy luật ""30/30"": Khi nhìn thấy chớp, hãy đếm thời gian cho tới nghi nghe thấy sấm. Nếu là 30 giây, ngay lập tức tìm kiếm nơi ẩn nấp và ở đó ít nhất là 30 phút sau khi nghe thấy tiếng sấm cuối cùng. Theo Hodanish, thường thì mọi người đi ra và tiếp tục làm việc quá nhanh. Hậu quả là họ bị sét đánh.

    Những nơi có mái che như lều, trại và ô-tô bỏ mui là không an toàn. Theo Rakov, nơi ẩn nấp nên là một toà nhà lớn, như một ngôi nhà hoặc bên trong ô-tô có mái bằng kim loại. Ông nói: ""Nếu không có những nơi trên, hãy làm cho bản thân bạn trở thành một mục tiêu càng nhỏ càng tốt. Đừng bao giờ đứng gần cây cao, hàng rào kim loại hoặc nước. Các vật thể kim loại là mục tiêu phổ biến của sét và dây diện có thể dẫn sét đi xa"".

    • Minh Sơn (Theo National Geographic)
    Việt Báo
    Ý kiến bạn đọc

    Viết phản hồi

    Nhận xét tin Thiên lôi - sát thủ bất thình lình

    Bạn có thể gửi nhận xét, góp ý hay liên hệ về bài viết Thiên lôi - sát thủ bất thình lình bằng cách gửi thư điện tử tới vietbao.vn. Xin bao gồm tên bài viết Thien loi sat thu bat thinh linh ở dạng tiếng Việt không dấu. Hoặc Thiên lôi - sát thủ bất thình lình ở dạng có dấu. Bài viết trong chuyên đề Tin Khoa Học của chuyên mục Khoa Học.

    Bài viết mới:

    Các bài viết khác:

       TIẾP THEO >>
    VIỆT BÁO - KHOA HỌC - TIN KHOA HỌC