Thầy ảo hay là giáo dục trong thời đại CNTT

Chủ nhật, 04 Tháng mười hai 2005, 10:02 GMT+7
  • Thay ao hay la giao duc trong thoi dai CNTT
    Khi vai trò truyền thụ tri thức mới của thầy giáo có thể được thay thế bằng các tri thức được tích lũy và thể hiện trên mạng máy tính, thì yếu tố học tập của mọi người trở thành quan trọng hơn yếu tố giảng dạy của thầy.

    Giáo dục

    Người ta thường dùng từ “giáo dục” đề chỉ công cuộc chuyển giao tri thức trên qui mô toàn xã hội. Giáo dục là khái niệm mang tính nhị nguyên và một chiều, nó bao hàm hai đối tượng tham gia vào công cuộc này: thầy giáo và người học; và một chiều chuyển giao tri thức là từ thầy sang trò.

    Trước kia thầy được coi là người có hiểu biết toàn diện, còn trò là người không biết gì, cần tới thầy để được học tập và rèn giũa dưới sự chỉ bảo của thầy. Do đó thầy giữ địa vị chi phối tuyệt đối và toàn diện việc học của trò. Đó là nguồn gốc làm xuất hiện thái độ thụ động của trò trong việc học tập và chịu sự “giáo dục”.

    Khi giáo dục được mở rộng trên qui mô toàn xã hội, các thầy giáo được đào tạo chính qui với số lượng đông thì phẩm chất hiểu biết toàn diện của thầy cũng thấp đi và chúng ta không còn có các hình mẫu những người thầy toàn năng như Phật, Lão Tử, Khổng Tử, Platon, Heraclitus…

    Mặt khác, một khía cạnh thiên lệch nữa trong giáo dục cũng cần được xét tới: Khi nói “giáo dục” thường người ta hay bỏ qua ý nghĩa kinh tế lợi ích chung (hàng hóa công) của dạy và học, vấn đề tiền nong bị coi là không xứng đáng nói tới so với điều cao quí là giáo dục mà xã hội đem lại cho trẻ nhỏ.

    Do đó, nói tới giáo dục, người ta thường lảng tránh yếu tố kinh tế và không muốn để yếu tố kinh tế ảnh hưởng đến nội dung giáo dục. Trong truyền thống Việt Nam, thầy giáo ngoài trách nhiệm dạy tri thức còn có trách nhiệm trao cho học trò lý tưởng và đạo đức, và điều này vượt ra ngoài bình diện kinh tế.

    Giáo dục thường được hiểu là việc cung cấp tri thức cần thiết cho những lớp người mới lớn lên của xã hội hay điều chỉnh những cá nhân có hành vi đi sai hướng của xã hội. Em bé phải đi học để có được vốn văn hóa tối thiểu mà xã hội yêu cầu, và xã hội phải trả học phí cho em, em không thể tự trả được.

    Yếu tố kinh tế rõ ràng tồn tại ngay trong vấn đề giáo dục. Khi em bé lớn lên, dùng tri thức của mình để làm việc, thì cả xã hội (trong đó có các công ty vì hay không vì lợi nhuận) đều được hưởng.

    Một xã hội kém giáo dục, xã hội ấy không thể phát triển được, vì nhiều người với vốn văn hóa tối thiểu tham gia sản xuất. Do đó, cần phải phân biệt giữa việc “giáo dục” con người và việc “dạy - học” các tri thức tích lũy của xã hội, điều cần thiết trong hoàn cảnh xã hội tri thức mới hiện nay.

    Trong thế giới hiện đại, khi mà vai trò truyền thụ tri thức mới của thầy giáo có thể được thay thế bằng các tri thức được tích lũy và thể hiện trên mạng máy tính, qua công nghệ, thì yếu tố học tập của mọi người trở thành quan trọng hơn yếu tố giảng dạy của thầy.

    Thầy trở thành một thành phần trong cả tổng thể nhiều đối tượng chuyển tải tri thức và người học không nhất thiết phải bị lệ thuộc vào thầy cụ thể. Khái niệm thầy điện tử, các hệ thống e-learning trên máy tính, các hệ thống tri thức trên máy tính là một dạng thể hiện khác cho trí tuệ toàn nhân loại đã trở nên sẵn có để mọi người kế thừa, bất kể quốc gia, tuổi tác, trình độ.

    Công nghệ quả thực đã nối tiếp các tri thức đã được tích lũy, các trí tuệ đang hoạt động riêng biệt thành hệ thống toàn năng và toàn diện, làm xuất hiện ông thầy ảo với tri thức tổng hợp toàn cầu, một công cụ quan trọng cho chuyển giao tri thức cả loài người cho từng cá nhân. Vai trò của người thầy cụ thể không còn lớn như trước và vai trò học tập toàn diện của người học đang trở thành chủ chốt nhất cho từng người cũng như cho xã hội biến đổi.

    Quan niệm về dạy học cổ điển

    Theo Taylor Gatto, tác giả cuốn “Lịch sử nền tảng của giáo dục Mỹ” thì quan điểm dạy học cổ điển thực tế là việc tách rời học sinh ra khỏi công việc thường lệ của xã hội cho tới khi học sinh đã học xong hệ thống tri thức do người lớn soạn thảo, theo quan điểm hàn lâm.

    Học sinh được đánh giá về năng lực học tập theo điểm số thầy giáo cho, vì vậy không thấy được tầm nhìn về hành vi tương lai. Việc đánh giá bằng điểm số này được thực hiện thường xuyên và công khai. Học sinh được hệ thống giáo dục và gia đình theo dõi liên tục từ sáng sớm tới tối mịt, không có thời gian và không gian riêng tư. Thời gian trong ngày của học sinh bị trút đầy bởi các hoạt động do nhà trường và thầy giáo ấn định.

    Điều mà học sinh được học trong trường chính là các tri thức khoa học cổ điển đã được tích lũy, nhưng các tri thức khoa học mới đã thành phổ biến trong xã hội thì các em lại ít được giới thiệu, vì ngay cả thầy nhiều khi cũng không biết tới các tri thức mới đó, mặc dầu sản phẩm của chúng thì đã ở trong tay sử dụng của mọi người.

    Học sinh học theo tri thức sách vở, chịu sự dẫn dắt của giáo viên, và khi học sinh hỏi về các vấn đề mới, nhiều khi thầy át các em đi bởi vì thầy cũng không biết, nhưng vẫn phải giữ địa vị thống trị toàn diện, là người “biết tất”. Mô thức bao trùm trong nhà trường vẫn là việc học sinh học thụ động dưới sự chỉ huy toàn diện và tuyệt đối của thầy.

    Tất cả những điều này là bằng chứng cho thấy sự khập khiễng, không còn thích ứng với điều kiện và hoàn cảnh xã hội ngày nay của hệ thống giáo dục, của nhiều trường phổ thông.

    Hơn thế nữa, hoàn cảnh giáo dục của Việt Nam còn bị yếu tố hành chính hóa làm cho càng nặng nề. Giáo viên phải dạy theo đúng những gì đã được Bộ Giáo dục ấn định và ban hành. Các giáo trình quá chồng chất nhiều tri thức cổ điển và không có chỗ để đưa những tri thức của thời đại mới vào. Các giáo viên không có quyền sửa đổi các mệnh lệnh giáo dục và giảng dạy đã được cấp trên nêu ra.

    Thay đổi môi trường xã hội dưới tác động của công nghệ

    Nền kinh tế mang tính toàn cầu đòi hỏi con người cũng phải năng động, có khả năng thích nghi nhanh chóng hơn. Ngày nay các vấn đề mới nổi lên, như học tập, giải quyết vấn đề, trao đổi liên lạc, làm việc theo tổ, tư cách công dân và cách lãnh đạo đang trở thành các nhân tố chủ chốt chi phối cách con người ứng xử và hành động. Các mô hình trường học cổ điển đã không còn phù hợp với thực tế nữa.


    Xã hội ngày nay đã biến đổi rất nhiều so với 50 năm trước đây. Nửa thế kỷ trước, người ta chủ yếu trao đổi với nhau bằng việc gặp gỡ trực tiếp, nói chuyện đối mặt.

    Ngày nay các thành viên xã hội có trong tay những công cụ truyền phát và phổ biến thông tin, xử lý thông tin, có thể trao đổi với nhau dù cách xa hàng nghìn km, và trao đổi tức thời khối lượng thông tin cực kì lớn. Từng người đều có khả năng sử dụng các công cụ tính toán cực kì mạnh.

    Các sản phẩm điện tử dân dụng ngày một rẻ nhưng nhiều tính năng mạnh đã trở thành mặt hàng thông thường ai cũng có thể có được và dùng được, và giới trẻ là những người đi tiên phong trong sử dụng các máy móc và công nghệ mới.

    TS John Seely Brown cho rằng công nghệ mới đã có tác động tới sở thích học tập của học sinh. Học sinh bây giờ không tha thiết học các tri thức sách vở mà bị cuốn hút bởi các thông tin, trò chơi và những điều mới mẻ có trong các máy móc xử lí và truyền thông hiện đại.

    Nhiều em từ bé đã được tiếp xúc với máy móc, làm chủ và điều khiển những loại máy móc điện tử dân dụng mới nhất mà ngay cả các bậc cha mẹ cũng thấy khó làm chủ được. Nhiều vấn đề mới các em học sinh học lẫn nhau, biết vào Internet khai thác thông tin trong khi các giáo viên không biết gì và lúng túng khi phải động chạm tới Internet.

    Vai trò độc tôn của thầy trong trường hiện đang bị thách thức nghiêm trọng bởi vì thầy thực sự không còn là người toàn năng, toàn diện giải đáp được những thắc mắc và câu hỏi của học sinh.

    Những người học thời đại kỹ thuật số, hay thế hệ mạng, đã quen với cách làm việc đa nhiệm - đồng thời nghe nhạc, nói chuyện điện thoại di động và dùng máy tính.

    Thay vì học dưới sự chỉ đạo trực tiếp của thầy, họ thường nghiêng về tự hướng dẫn, tự tìm cách thích nghi và nhìn người khác làm rồi tự mình thử. Các trò chơi điện tử thực tế đã trở thành môi trường rèn luyện cho học sinh đi kèm sự ham thích của các em. Nhiều giá trị văn hóa và đạo đức có thể được các em thu nhận qua chơi những trò chơi này.

    Rõ ràng vai trò của trò chơi điện tử và thế giới ảo có một ý nghĩa và tầm quan trọng khác những gì chúng ta vẫn quan niệm về chơi theo kiểu cổ điển. Nhiều bậc cha mẹ lo lắng vì việc mải chơi trò chơi điện tử của con cái mà không biết cách tận dụng ưu thế của các trò chơi này trong giáo dục, do việc chính bản thân họ cũng xa lạ với những tiến bộ công nghệ mới. Trẻ em chơi trò chơi máy tính thực tế đang sống cuộc sống thực chứ không phải là chuẩn bị cho cuộc sống.

    Nhu cầu của xã hội công nghệ đòi hỏi các cá nhân phải có tri thức và kỹ năng về những lĩnh vực mới, chưa được dạy trong trường học. Các tri thức liên quan tới công cụ và máy móc, một khi có các công cụ máy móc đó, học sinh có thể xoay xở làm chủ được chúng dễ dàng hơn những người lớn.

    Tuy nhiên các tri thức về con người cùng làm việc với con người để giải quyết vấn đề thực tế đặt ra thì lại hầu như ít được đề cập tới trong hệ thống giáo dục, nhưng đây lại là yêu cầu thiết yếu của xã hội hiện đại. Ngày nay không ai có thể một mình độc lập làm ra sản phẩm mới được.

    Mọi sản phẩm đều cần có sự đóng góp công sức của nhiều người, với những yêu cầu bắt buộc của cách làm việc công nghiệp. Do đó đòi hỏi lớn cho con người hiện đại là phải có các tri thức tối thiểu về giao tiếp, về lập kế hoạch, phối hợp làm việc với nhiều người.

    Nhu cầu của xã hội về lớp người biết học tập cả đời, biết tự định hướng công việc và tìm kiếm kế thừa tri thức chung của loài người qua Internet là một nhu cầu chủ yếu hiện nay. Xã hội biến chuyển không ngừng, nền sản xuất thay đổi để ngày một tạo ra những sản phẩm mới, mang nhiều tính trí tuệ, điều đó đòi hỏi mọi người phải thường xuyên học tập, phải thường xuyên đổi mới.

    Việc học không đóng khung trong trường học mà diễn ra mọi nơi mọi lúc, học qua đồng nghiệp, học qua mạng đang trở thành chủ yếu. Điều này cần được hình thành trong học sinh để họ có thói quen tự mình học tập chứ không chỉ học theo hướng dẫn của thầy.

    Với những đòi hỏi mới của cuộc sống, hệ thống giáo dục rõ ràng cần phải được đổi mới toàn diện về quan niệm để dạy các tri thức khoa học công nghệ chứ không chỉ tri thức hàn lâm, để dạy cách con người tương tác với nhau trong các nhóm dự án làm ra kết quả chứ không học vẹt, để dạy cách học tập toàn diện trên nền tảng công nghệ và mạng máy tính.

    Dù muốn hay không thì hạ tầng công nghệ cũng đã và sẽ phát triển mạnh trong xã hội. Do đó, văn hóa của cả xã hội cần phải được nâng lên với những điều hiển nhiên ai cũng phải biết và làm chủ: Văn hóa về trao đổi thông tin và tri thức trên nền tảng công nghệ. Giáo dục rõ ràng phải là nơi cung cấp nền tảng văn hóa đó…

    Ngô Trung Việt (Viện CNTT)

    (Trích)

    Hà Nội 9/2005

    Tài liệu tham khảo

    1. Bộ đĩa bài giảng “School Leadership Development: Schools in 21st century” của lớp tập huấn PiL cia Microsoft tại Bangkok – Thái Lan, 28-31/08/2005

    2. Hán Nôm học trong hệ thống giáo dục ở Việt Nam, Ngô Thanh Nhàn, Viện các khoa học Toán, Đại học New York, Mỹ & Ngô Trung Việt, Viện Công nghệ Thông tin Việt Nam, Hà Nội. Hội thảo Hè 2005 Đà Nẵng– Việt Nam.

    Việt Báo
    Ý kiến bạn đọc

    Viết phản hồi

    Nhận xét tin Thầy ảo hay là giáo dục trong thời đại CNTT

    Bạn có thể gửi nhận xét, góp ý hay liên hệ về bài viết Thầy ảo hay là giáo dục trong thời đại CNTT bằng cách gửi thư điện tử tới vietbao.vn. Xin bao gồm tên bài viết Thay ao hay la giao duc trong thoi dai CNTT ở dạng tiếng Việt không dấu. Hoặc Thầy ảo hay là giáo dục trong thời đại CNTT ở dạng có dấu. Bài viết trong chuyên đề Tin Giáo Dục của chuyên mục Giáo Dục.

    Bài viết mới:

    Các bài viết khác:

       TIẾP THEO >>
    VIỆT BÁO - GIÁO DỤC - TIN GIÁO DỤC