Rất cần một không gian văn hóa cộng đồng

19:51 26/10/2003
Bấm ngay
Đăng Ký xem video hay mới nhất

Rat can mot khong gian van hoa cong dong
Múa lân sư rồng ở Chợ Lớn, TP.HCM
TTCN - Trong một cuộc hội thảo quốc tế, một KTS Trung Quốc nói với tôi rằng muốn quan sát một cộng đồng thuần Hoa, Ấn độ, Mexico hay VN hãy đến Mỹ. Chuyện nghe có vẻ khôi hài nhưng phần nào phản ánh một sự thật là các nước đang phát triển do nôn nóng đẩy nhanh tiến trình đô thị hóa đã làm các đô thị nặng phong cách Tây phương và cái “hồn bản địa” với những nét văn hóa truyền thống bị mai một đi.

Thế nhưng, việc bảo tồn, phát huy các di sản văn hóa truyền thống trong phát triển đô thị hiện đại không là điều vô vọng. Các nhà nghiên cứu đã chỉ ra một số cách thức có thể chuyển tải được những gíá trị văn hóa truyền thống trong qui hoạch, kiến trúc:

1. Tạo dựng các không gian văn hóa cộng đồng (còn gọi là đơn vị ở) để kiến trúc truyền thống tồn tại và ý đồ qui hoạch được thực hiện trong đó.

Một trong những tiêu chuẩn quan trọng nhất của thành phố nhân văn được nêu trong tuyên ngôn “Đô thị thế kỷ 21” của các nhà đô thị học châu Á (tổ chức tại Thái Lan năm 2002) là coi “sự đa dạng văn hóa như là tất yếu và là niềm tự hào, vẻ đẹp của đô thị hiện đại”.

Từ một phủ Gia Định với khoảng 5.000 dân vào năm 1698 cho đến nay, trải qua hơn 300 năm đã hình thành một thành phố bề thế với diện tích 2.000km2 và gần 6 triệu dân. Là một thành phố trẻ và mở cho nên Sài Gòn-TP.HCM đã tiếp nhận hàng triệu người từ các miền khác nhau của đất nước, kể cả những người nước ngoài. Họ đã để lại những dấu ấn đáng kể trong văn hóa vật thể và phi vật thể.

Vì nhiều lý do khác nhau mà trong những năm qua văn hóa truyền thống trong kiến trúc của các tộc không phải người Việt ít được chú ý trong tiến trình đô thị hóa. Ở thành phố này ngoài người Việt ra còn có một số dân tộc khác có một số lượng khá đông như người Hoa, Chăm, Khơme, Ấn Độ. Vì những lý do kinh tế họ buộc phải phân tán, mức độ tập trung giảm và kéo theo đó là bản sắc văn hóa riêng bị mai một khi có sự đan xen giữa những nhóm người có nguồn gốc nhập cư khác nhau, nhất là khi mở cửa hội nhập.

Rat can mot khong gian van hoa cong dong
Hội đèn hoa (Q.5, TP.HCM) - Ảnh: Tam Thái
Một nguyên lý của văn hóa là muốn duy trì một phong tục, tập quán hay một nét văn hóa truyền thống thì phải có được không gian văn hóa đủ để duy trì và nuôi dưỡng nó. Điều này hoàn toàn đúng trong kiến trúc. Bởi nếu muốn duy trì được văn hóa truyền thống trong kiến trúc như nhà ở, cảnh quan cộng đồng (cổng, tường rào, tượng đài, vườn cây), các không gian chuyển tiếp, các công trình cộng đồng (chùa, nhà thờ) thì phải tạo ra một tiểu môi trường trong đó có sự tồn tại của chủ thể cùng các thiết chế văn hóa của họ trong một thể thống nhất con người - môi trường và kiến trúc.

Ở TP.HCM chúng ta hoàn toàn có thể làm được điều này nếu tạo điều kiện về vật chất, chính sách thích hợp cũng như khuyến khích các cộng đồng duy trì và phát triển văn hóa của riêng mình với một diện mạo kiến trúc riêng.

Trong không gian văn hóa đó các KTS, nhà qui hoạch, kỹ sư sẽ giúp họ chọn lựa và chuyển tải những yếu tố của văn hóa truyền thống sang “ngôn ngữ kiến trúc” thông qua việc thiết kế những kiểu nhà ở, các biểu trưng, các đường nét thể hiện được dấu ấn văn hóa của họ.

Bên cạnh đó việc duy trì có cân nhắc những chợ nhỏ, quán xá vỉa hè, khu phố cổ, những không gian văn hóa của nhóm dân cư có nguồn gốc xuất cư khác nhau như quán ăn Quảng Nam, nhà vườn kiểu Huế tại TP.HCM hay Hà Nội cũng chính là tạo điều kiện cho các tiểu văn hóa tồn tại và phát triển. Những không gian kiến trúc của các tộc người này sẽ làm phong phú hơn bức tranh văn hóa của thành phố chúng ta, cho dù sự đa dạng của các thành phố VN chủ yếu là “đa dạng văn hóa nội địa”.

2. Chuyển tải những nét văn hóa truyền thống quan trọng và có ý nghĩa vào trong ngôn ngữ kiến trúc.

Nếu như xu thế hiện đại hóa là không thể cưỡng lại được, và trong bối cảnh đó việc giữ gìn toàn bộ một nền tảng văn hóa mang truyền thống là khó khăn, chúng ta chỉ nên giữ gìn những nét văn hóa truyền thống quan trọng và có ý nghĩa nhất trong kiến trúc mà thôi.

Tôi chia sẻ với KTS Lưu Trọng Hải quan điểm: “Đô thị là một cơ thể sống, luôn luôn có những tế bào thoái hóa chết đi và những tế bào mới sinh sôi nảy nở! Đô thị không phải là món đồ cổ, cũng không phải là một bảo tàng. Đô thị chỉ giữ lại những gì tinh túy nhất của quá khứ và những dấu ấn tiêu biểu của lịch sử”.

Quả thật Sài Gòn không phải là Huế hay Hội An, sức sống năng động và trẻ trung của Sài Gòn buộc người ta phải mở cửa để đón cái mới, để hội nhập, do vậy việc bảo tồn nguyên trạng và toàn bộ là điều không thể.

Khá nhiều KTS VN đang cố gắng đưa những đầu đao, con rồng, mái dốc hay bố cục theo phong thủy vào trong các công trình của mình và coi đó là bản sắc văn hóa dân tộc trong kiến trúc. Mặc dù trong khá nhiều trường hợp không thành công do áp đặt khiên cưỡng và không phả được vào chúng cái hồn nhưng cũng ghi nhận đó là một sự cố gắng.

KTS danh tiếng người Nhật Kenzo Tange có viết: “Không ai ấu trĩ đến độ đem một mái nhà kiểu cổ úp lên một công trình kiến trúc hình hộp rồi bảo đó là sự kết hợp dân tộc - hiện đại”. Chính vì thế ở các đô thị lớn người ta cần phải chọn cái gì trong văn hóa truyền thống để đưa vào kiến trúc nhưng vẫn đảm bảo được tính thẩm mỹ, sự hài hòa và không làm giảm đi các công năng cần có. Những chi tiết này có thể ở trong trang trí nội thất, những đường nét bên ngoài mặt tiền và cũng có khi ở các sắp đặt cảnh quan ngoại thất như tượng, phù điêu, cây cảnh, bậc thang, tường bao che...

Về điều này KTS Đặng Thái Hoàng có nói: “Truyền thống dân tộc là một vòng đá đeo cổ quí giá, chúng ta (KTS) phải phá vỡ chúng thành những mảnh nhỏ và ghép chúng lại dưới những dạng mới”.

Ở dọc các đại lộ náo nhiệt của Tokyo hay Osaka, chúng ta thỉnh thoảng vẫn bắt gặp những cổng đền (tori) bằng đá gợi nhớ về một đền thờ Thần đạo xa xưa không còn nữa do chiến tranh tàn phá hay do qui hoạch lại. Khắp các thành phố hiện đại của Nhật Bản ở đâu chúng ta cũng gặp những cây đèn đường bằng đá có từ thời lập quốc và là sản phẩm riêng của người Nhật.

Khác với châu Âu, hệ thống sưởi của các chung cư Hàn Quốc không ở dọc tường mà lại đặt dưới sàn nhà. Hệ thống này có từ rất xưa và bằng cách này họ vẫn duy trì được kiểu tiếp khách, ăn, ngủ trên sàn nhà truyền thống. Những biểu tượng văn hóa truyền thống dân tộc mang màu sắc Phật giáo có thể bắt gặp khá nhiều ở Bangkok (Thái Lan), Đài Bắc (Đài Loan).

3. Bảo tồn các giá trị văn hóa dân tộc trong việc lựa chọn các phương án qui hoạch, thiết kế kiến trúc và xây dựng.

Một vấn đề rất quan trọng nữa mà chúng ta cần phải đề cập đến là việc bảo tồn các giá trị xã hội trong quá trình thiết kế, qui hoạch và xây dựng. Chính các nhà qui hoạch, các KTS góp phần làm cho con người gần gũi nhau hơn hay xa lánh nhau, làm cho cuộc sống dễ chịu hơn hay mệt mỏi hơn, có vai trò quan trọng trong việc giữ gìn và phát huy văn hóa truyền thống trong xã hội hiện đại.

Qui hoạch và kiến trúc mà làm suy giảm hay mất đi các giá trị văn hóa truyền thống của dân tộc thì coi như không thỏa mãn “dân tộc tính”. Ai cũng biết những giá trị văn hóa nổi trội của chúng ta là: liên kết cộng đồng, đề cao gia đình, kính trọng người già, tôn trọng trật tự xã hội, thân thiện với thiên nhiên.

Người VN vốn dĩ đề cao cộng đồng, “Bán anh em xa, mua láng giềng gần”, “Tối lửa, tắt đèn có nhau” là cách ứng xử truyền thống của người VN, nhưng xu thế kiến trúc nhà ở hiện nay đã làm giảm sút và mất đi giá trị này. Thay cho những hàng rào gỗ, dâm bụt có tính ước lệ mang ý nghĩa trang trí hơn là bảo vệ là những bức tường dày, cao có cắm mảnh chai hay dây kẽm gai, bên dưới là cổng sắt dày luôn đóng chặt. Cố nhiên đi kèm với kiểu nhà này là sự thờ ơ lãnh đạm, đôi khi là kênh kiệu khó chịu.

Lối qui hoạch triệt tiêu các không gian giao tiếp như công viên, vườn dạo, đường đi bộ, hành lang, tiền sảnh chung cư, thậm chí là không có câu lạc bộ, nơi hội họp, nhà tang lễ như tại hầu hết chung cư ở TP.HCM hiện nay đúng là mẫu hình của kiểu kiến trúc phi văn hóa. Có KTS gọi đây là kiểu kiến trúc làm tan rã cộng đồng.

Cách đây hơn mười năm, Chính phủ Singapore đã đề nghị thiết kế một kiểu nhà có thể dung nạp được ba, bốn thế hệ cùng chung sống thoải mái với nhau, vừa đảm bảo được tự do cá nhân nhưng lại không cách biệt về tình cảm. Kiểu cấu trúc thường thấy ở những ngôi nhà cao tầng hình ống tại TP.HCM khiến người già cảm thấy bơ vơ và trống vắng hơn; trong nhiều trường hợp cha mẹ già trở thành người coi nhà, trông xe.

Thực tế cho thấy có những kiểu thiết kế nhà ở làm cho các thành viên trong gia đình gắn bó với nhau, cũng có những kiểu kiến trúc tạo ra kiểu “mạnh ai nấy sống” cho dù họ có cùng huyết thống và sống chung trong một mái nhà.

Hiện tượng mất “cái hồn bản điạ” khá phổ biến và đã có một số cách lý giải sau đây:

Chúng ta đang sống trong thời kỳ toàn cầu hóa, các quốc gia đều thực hiện chính sách mở cửa và hội nhập. Do vậy việc du nhập những trường phái, phong cách, qui hoạch và kiến trúc là điều khó tránh khỏi. Một trong những nguyên nhân chính để kiến trúc Seoul hay Busan của Hàn Quốc mang phong cách Mỹ vì hầu hết các KTS của Hàn Quốc được đào tạo tại Mỹ.

Sự nhất thể hóa trên là do yêu cầu của chính bản thân sự phát triển. Bất cứ một điểm dân cư nào từ nông nghiệp, tiền công nghiệp chuyển sang xã hội công nghiệp - thương mại - dịch vụ thì tất yếu sẽ diễn ra những thay đổi mang tính qui luật trong kết cấu cơ sở hạ tầng, trong tổ chức xã hội. Nếu sử dụng xe hơi thì đương nhiên phải có đường cao tốc; có thương mại - dịch vụ thì tất sẽ có kiểu nhà mặt phố, có siêu thị.

Thực tế là không phải cái gì của xã hội nông nghiệp cũng có thể tương hợp được với lối sống công nghiệp. Ai cũng biết ở nhà gỗ tận hưởng không khí tự nhiên là sướng hơn, nhưng do “đất chật, người đông” thì phải chấp nhận ở nhà chung cư. Đời sống của con người trong xã hội hiện đại xuất hiện rất nhiều nhu cầu cá nhân khác nhau, do vậy nhà ở cũng phải thay đổi cấu trúc để thỏa mãn những chức năng mới xuất hiện. Chẳng hạn nhà ở truyền thống không bao giờ có nhà vệ sinh ở bên trong, nhưng nhà kiểu mới thì dứt khoát phải có dù diện tích rất nhỏ hẹp. Chính tính tiện ích đòi hỏi người ta phải bỏ đi nhiều thứ để có thêm nhiều thứ khác.

Sự ra đời của các kỹ thuật xây dựng mới và vật liệu mới. Rõ ràng những vật liệu mới có độ bền cao, tải trọng lớn, chịu nhiệt, giảm tiếng ồn, chống bụi, chống tia cực tím như kính, sắt thép, bêtông, nhôm, inox không hợp với các công trình văn hóa công cộng truyền thống (nhà dài, nhà rông, nhà rường, đình, chùa). KTS Hoàng Đạo Kính có lý khi nói: “Không thể tạo ra kiến trúc hiện đại nếu chỉ dùng các vật liệu, phương tiện cũ. Cũng không thể đem vật liệu và phương tiện hiện đại để mô phỏng kiến trúc cũ”.

Kinh tế thị trường cũng chi phối mạnh sự lựa chọn của nhà qui hoạch và kiến trúc. Rõ ràng lối qui hoạch phân lô tạo ra hàng triệu căn nhà hình ống chính là do sức ép của thị trường nhà đất. Các KTS không có được nhiều sự sáng tạo trước đòi hỏi của chủ nhà lắm tiền nhiều của, dẫu rằng sản phẩm tạo ra thật kệch cỡm và lố lăng.

NGUYỄN MINH HÒA

(Trung tâm nghiên cứu đô thị và phát triển cộng đồng)

Việt Báo
contentlength: 16870
Chia sẻ
Bấm ngay
Đăng Ký xem video hay mới nhất

Video nổi bật

Tài xế gặp lại người phụ nữ dắt con đi nhờ xe suốt 4 năm vẫn chưa về đến nhà và cái kết...
00:00 / --:--

TIN Xã Hội NỔI BẬT

Bơ vơ nỗi đau con trẻ sau đại tang 13 người chết ở Lương Điền

Chưa qua một giấc ngủ, hàng chục đứa trẻ thôn Lương Điền (xã Hải Sơn, huyện Hải Lăng, Quảng Trị) bỗng chốc mang thân phận mồ côi, đón tin dữ cha, mẹ tử vong sau vụ TNGT thảm khốc tại Quảng Nam