Chạy + X =?

Thứ bảy, 01 Tháng mười một 2003, 17:11 GMT+7
  • Chay X
    TTCN - Nói đến chạy, có lẽ ai cũng hình dung ra một động tác rất thông thường. Đó là sự di chuyển thân thể (thường là bằng đôi chân) với những sải bước nhanh: chạy như bay, chạy ra ngoài đường, chạy việt dã (chạy trong địa hình tự nhiên), thỏ chạy nhanh hơn rùa... So sánh, nếu chuyển dịch tương đương, ta thấy các từ như run (tiếng Anh), courir, filer (tiếng Pháp), begat’ (tiếng Nga)... về cơ bản cũng mang nghĩa chuyển động như vậy.

    Tuy nhiên, trong giao tiếp tiếng Việt, từ chạy đã chuyển nghĩa khá đa dạng với các hướng khác chiều nhau. Thử quan sát hai nhóm chạy sau:

    Nhóm 1: chạy giặc, chạy lụt, chạy bão, chạy mưa, chạy tội, chạy án...

    Nhóm 2: chạy gạo, chạy tiền, chạy việc, chạy điểm, chạy thầy chạy thuốc...

    Điều giống nhau dễ nhận ra ở cấu trúc hai nhóm trên là chạy được kết hợp với một từ (thường là từ đơn) khác để tạo ra một từ ghép mang nghĩa khái quát (về một tình huống nào đó). Nhưng ta cũng dễ dàng nhận ra cái khác biệt về mặt ngữ nghĩa.

    Ở nhóm 1, người ta “chạy” để tránh xa sự thể được nói tới: chạy giặc là “thoát ra khỏi vùng giặc giã, nguy hiểm”, chạy mưa là “tạm tìm chỗ (nào đó) để trú khỏi bị mưa”, chạy tội là “tìm cách sao cho thoát tội (lẽ ra mình phải nhận)”...

    Còn ở nhóm 2 thì ngược lại, người ta chạy là để mong có được cái đang nói tới: chạy gạo là “tìm cách để có gạo ăn”, chạy việc là “lo liệu tìm được việc làm như mong muốn”, chạy thầy chạy thuốc là “đi nhiều nơi mong tìm được thuốc hay, thầy giỏi với hi vọng chữa được bệnh tình (của ai đó)”...

    Chỉ mỗi việc chạy thế thôi mà sao bao điều rắc rối quá! Mà bây giờ có nhiều trường hợp người ta đâu cần chạy bằng đôi chân? Người ta chạy bằng tài ăn nói, bằng quan hệ thân quen, bằng quyền thế, bằng tiền bạc... Nhiều cách lắm. Người ta cũng chẳng cần phải đi đâu cho mệt. Một văn bản hợp lệ, một lá thư tay, thậm chí một cú “phôn” nhẹ nhàng là xong việc. Ngữ nghĩa của tổ hợp chạy quả là đã “chạy” rất xa so với nghĩa gốc.

    Có thể nói hiện tượng lạm dụng chức quyền, tiền bạc (và nhất là chức quyền) để chạy đang là một vấn nạn gây nhức nhối trong xã hội. Cái đáng suy nghĩ là hiện tượng này đang trở nên rất phổ biến, hình như ai cũng biết nhưng rồi mọi thứ vẫn mặc nhiên tồn tại.

    Cũng có đôi lần chính quyền ra tay giải quyết, nhưng rồi nếu quyết tâm lắm thì “mười vụ may ra mới phát hiện được một vụ”. Người ta chạy đủ thứ: chạy lên lương, chạy lên chức, chạy nhà chạy đất, chạy việc (cho con cháu), thậm chí chạy... cả huân chương đủ loại (!). Xét cho cùng đó là những hiện tượng chạy chọt, làm băng hoại và phá vỡ các giá trị chuẩn mực xã hội chứ đâu phải là các hành vi chạy có lợi, đáng khuyến khích (như cả nước chúng ta đang gấp rút chạy từng ngày từng giờ cho kịp SEA Games 22).

    Chính nét nghĩa tích cực hay tiêu cực làm cho kết hợp từ “chạy + X” phân hóa thành hai chiều ngược nhau về giá trị và khác nhau về hướng mục tiêu mong muốn của mỗi người.

    TS PHẠM VĂN TÌNH

    Việt Báo
    Ý kiến bạn đọc

    Viết phản hồi

    Nhận xét tin Chạy + X =?

    Bạn có thể gửi nhận xét, góp ý hay liên hệ về bài viết Chạy + X =? bằng cách gửi thư điện tử tới vietbao.vn. Xin bao gồm tên bài viết Chay X ở dạng tiếng Việt không dấu. Hoặc Chạy + X =? ở dạng có dấu. Bài viết trong chuyên đề Cùng Suy Ngẫm của chuyên mục Xã Hội.

    Bài viết mới:

    Các bài viết khác:

       TIẾP THEO >>
    VIỆT BÁO - XÃ HỘI - CÙNG SUY NGẪM