Ai chôn chân tượng đá?

05:53 25/05/2004
Bấm ngay
Đăng Ký xem video hay mới nhất

(TS) - Được xếp hạng di tích quốc gia từ năm 1962 (cùng đợt với đền Ngọc Sơn, chùa Bộc..) nhưng khu lăng mộ Hoàng Cao Khải, công trình kiến trúc bằng đá lớn thứ hai ở VN (sau thành nhà Hồ) cùng nhiều hạng mục khác không hề được gắn biển di tích, được trùng tu tôn tạo. Điều đáng nói là quần thể kiến trúc này hiện đã bị hàng ngàn hộ dân lấn chiếm...

Quần thể kiến trúc đá đặc sắc

Ai chon chan tuong da
Lăng Hoàng Cao Khải bị biến thành trụ sở tuần tra

Nằm rải rác trên tổng diện tích 17 ha ở phía Tây gò Đống Đa, cách đường Tây Sơn (Hà Nội) 200m, khu ấp Hoàng Cao Khải (còn gọi là ấp Thái Hà) được xây dựng vào năm 1893, gồm 14 công trình kiến trúc lăng mộ, đình chùa... Công trình kiến trúc này được đánh giá đạt đến trình độ kỹ thuật cao tay trong nghệ thuật điêu khắc đá của người Việt. Toàn bộ lăng được xây bằng đá theo kiểu chữ "Đinh", dài 8m, cao 6m. Đá xây dựng được chở về từ phủ Quốc Oai (Hà Tây). Chế tác đá là các hiệp thợ nổi tiếng quanh vùng núi An Hoạch (huyện Đông Sơn, Thanh Hóa). Các cột, trụ, xà, bẩy, cửa võng, diềm, tường, nền đều bằng đá và được chạm trổ trau chuốt. Sau lăng có đồi Nghinh Phong (Đón gió) cao 10m, có hồ Tẩm Nguyệt (Dầm trăng) và những dòng mương uốn lượn.

Ở quần thể kiến trúc lăng Hoàng Cao Khải, có thể dễ dàng nhận ra bản sắc kiến trúc thời Nguyễn cuối thế kỷ XIX, thể hiện qua các họa tiết trang trí (lá thông, lá sen), hai hàng lính chầu, đôi rồng đá trên bậc tam cấp với dáng vẻ dữ tợn. Bên cạnh lăng Kinh lược xứ Bắc kỳ Hoàng Cao Khải còn có lăng của Hoàng Trọng Phu, quy mô nhỏ hơn nhưng nghệ thuật điêu khắc vẫn giữ tính thống nhất. Cách khu lăng không xa là khu đình thờ của họ Hoàng 7 gian (lớn hơn tất cả những ngôi đình trên địa bàn Hà Nội) theo phong cách kiến trúc dân gian với mái cong hình thuyền và hệ thống vì kèo. Trước cửa đình là một hồ vuông diện tích vài trăm mét vuông, bờ bó bằng đá xanh, có tầng hoa sen vây quanh, quy mô lớn hơn hồ Thiền Quang và Văn Miếu.

Khu nhà ở của ấp Thái Hà cũng có những nét đặc sắc riêng khác hẳn xóm làng Việt Nam cổ truyền. Theo sử liệu, các dinh cơ trong ấp Thái Hà được căng dây kẻ thẳng với hệ thống mương thoát nước, khác hẳn với hình dáng khúc khuỷu của làng xóm xung quanh. Các con đường đi vào theo lối hà kiều (cầu trên sông), là những cây cầu gạch bắc qua các con mương bao quanh khu nhà ở để đánh dấu ranh giới. Nếu như ở mô hình làng Việt cổ có luỹ tre ngăn cách xóm làng với bên ngoài thì ở đây lại tạo nên một tầm mở rộng.

Miếu Trung Liệt bị xoá sổ?

Ai chon chan tuong da
Một góc lăng đá bị lấn chiếm

Theo tài liệu của nhà nghiên cứu người Pháp Phillippe Papin, phía trước lăng mộ Hoàng Cao Khải hồi đầu thế kỷ XX có hai dãy tượng gồm 8 chiến binh cao 1,3m cầm gươm đứng gác. Thế nhưng hiện nay số tượng này chỉ còn lại 3 vị và cả 3 đều mất... phần chân do người dân đã tôn nền xi măng trùm lên cả chân tượng! Khu lăng mộ Hoàng Cao Khải cũng đã bị biến thành trụ sở tuần tra cụm dân cư số 9 UBND phường Trung Liệt. Có thời điểm chiếc quan tài bằng đá với hoa văn tinh xảo còn bị một ông phó mộc dùng làm... bàn mộc. Người dân quanh khu di tích đã tận dụng tối đa diện tích bằng cách cho xây tường bao quanh. Tại khu lăng mộ Hoàng Trọng Phu có ba hộ gia đình đã “nhảy dù” vào sinh sống từ năm 1972 đến nay. Khu học đường, từ đường, đình tế cũng bị nhiều hộ dân chiếm cứ.

Ngày 25/11/1945, trong Sắc lệnh bảo vệ di tích cổ vật (gồm cả lăng miếu), Chủ tịch Hồ Chí Minh đã chủ trương giữ nguyên hiện trạng khu ấp Hoàng Cao Khải. Sau ngày giải phóng thủ đô (10/10/1954), di tích này vẫn được duy trì. Thế nhưng do chiến tranh leo thang phá hoại miền Bắc của Mỹ (1972) rồi những khó khăn gay gắt về nhà ở đã dẫn tới việc dân tứ chiếng đổ bộ vào khu di tích này. Hiện, trên địa bàn Hà Nội có 1915 di tích, trong đó có 600 di tích được xếp hạng trong đó quần thể lăng mộ Hoàng Cao Khải (1845 - 1933) là di tích kiến trúc bằng đá duy nhất. Quyết định xếp hạng di tích ngày 28/4/1962 của Bộ VH-TT đã đánh giá: “Đây là chứng tích duy nhất của nước ta về một quần thể các công trình lăng tẩm, dinh thự của một phó vương”...

Một điểm thú vị là tại ấp Thái Hà, Hoàng Cao Khải, đã cho xây miếu Trung Liệt để tưởng niệm bốn vị quan yêu nước thế kỷ XIX là tổng đốc Trương Quốc Dụng hy sinh khi chỉ huy công cuộc bình định năm 1864, Nguyễn Tri Phương tự vẫn khi thành Hà Nội thất thủ, Đoàn Thọ chết trong một cuộc khởi nghĩa chống Pháp tại Lạng Sơn năm 1890, Hoàng Diệu, tổng đốc thành Hà Nội, tự vẫn khi quân Pháp chiếm thành lần thứ hai (1882). Song hiện nay khu miếu Trung Liệt đã hoàn toàn bị xóa sổ!

Điều đáng nói là khu di tích này chỉ cách trụ sở UBND phường vài trăm métt và cách phòng văn hóa quận chừng một cây số. Anh Nguyễn Văn Kiểm, cán bộ đóng tại trụ sở cho biết anh không hề hay biết khu di tích này đã được xếp hạng. Anh nói: “Chúng tôi ăn còn chả đủ, lấy đâu ra tiền mà tu sửa, chỉ quét vôi được đã là giỏi lắm rồi! Những năm trước bọn nghiện ngập chích choác còn vứt ống tiêm, rác rưởi ngập ngụa khắp khu mộ đá. Như vậy, chỉ riêng việc chúng tôi ở đây và không làm gì cả cũng là góp phần gìn giữ di tích đấy chứ!”.

Di tích quốc gia không ai nhận?

Ngay từ những năm 70 và đầu năm 90 của thế kỷ XX, không chỉ Viện Bảo tồn di tích mà nhiều cơ quan cấp trung ương khác đã tiến hành khảo sát lăng. Theo đó, các cấp quận, phường phải có trách nhiệm giải tỏa hộ dân lấn chiếm, bảo vệ và phát huy giá trị di tích. Thế nhưng mấy chục năm nay, việc giải tỏa di dời vẫn trong tình trạng “trống đánh xuôi, kèn thổi ngược” bởi các cấp quản lý không ai đứng ra nhận trách nhiệm. Khi được hỏi về thực trạng di tích và kế hoạch trùng tu công trình kiến trúc độc đáo này TS Đặng Văn Bài, Cục trưởng Cục Di sản (Bộ VH-TT), đã từ chối trả lời với lý do "di tích lăng mộ Hoàng Cao Khải không thuộc quyền quản lý của Cục". Ông Nguyễn Quang Hòa, Phó Giám đốc Sở VH-TT Hà Nội, cũng nói: “Quần thể di tích kiến trúc lăng Hoàng Cao Khải hiện nay không do Sở VH-TT Hà Nội quản lý. Chúng tôi đã bàn giao di tích này cho Uỷ ban nhân dân quận Đống Đa chịu trách nhiệm tu sửa”. Thế nhưng một quan chức Uỷ ban nhân dân quận Đống Đa (đề nghị không nêu tên) lại phủ nhận: “Chúng tôi không hề nhận được quyết định bàn giao tôn tạo nào từ Sở VH-TT Hà Nội. Vì vậy, quận không chịu trách nhiệm. Vả lại, muốn cải tạo di tích cũng khó làm được vì không có kinh phí”. Trong khi đó, số cán bộ làm việc tại trụ sở tuần tra cụm 9 Ủy ban nhân dân phường Trung Liệt cũng không hề hay biết trụ sở của mình đang đóng đô trên một di tích quốc gia!

Giới chuyên môn nói gì?

Ai chon chan tuong da
Dân xây nhà ngay trong khu lăng Hoàng Trọng Phu

Nhà Hà Nội học Nguyễn Vinh Phúc bức xúc: “Đã đến lúc cần cải tạo khu di tích này thành một di tích nghệ thuật, một câu lạc bộ sinh vật cảnh, có thêm vườn hoa, chim thú để cải tạo môi trường, thành lập một khu vực văn hóa giải trí cho nhân dân quận Đống Đa. Ngoài ra, giải tỏa được tụ điểm dân cư vi phạm di tích này cũng là rất cần thiết cho công tác an ninh của địa phương”. GS sử học Trần Lâm Biền cũng đồng tình: “Ở một góc độ nào đó có thể coi quần thể di tích lăng mộ Hoàng Cao Khải là đỉnh cao của kiến trúc thời Nguyễn. Nếu phục hồi khu di tích này thì đây sẽ là quần thể di tích đẹp nhất của thành phố Hà Nội...”.

Tuy nhiên, vấn đề trùng tu di tích khu ấp Thái Hà như thế nào cũng không phải chuyện dễ khi giới chuyên môn chưa thống nhất về quan điểm và phương pháp trùng tu. TS Nguyễn Hồng Kiên (Viện Bảo tồn di tích, Bộ VH-TT) nhận xét: "nên ưu tiên giữ gìn những yếu tố gốc của di tích như là những bằng chứng vật chất của lịch sử. Gia cố (consolidation) và tái định vị (anastylos) là chính”. Trong khi đó, theo quan điểm của TS Nguyễn Quốc Hùng, Phó Cục trưởng Cục Di sản (Bộ VH-TT) lại cho rằng: "nếu tiến hành trùng tu di tích Hoàng Cao Khải thì chỉ có thể phục dựng lại một bản sao của di tích chứ không thể làm y như bản gốc, tức là lắp tay chân giả cho di tích mà thôi".

  • Ngọc Mai - Anh Tuấn
Việt Báo
contentlength: 13732
Chia sẻ
Bấm ngay
Đăng Ký xem video hay mới nhất

Bài được quan tâm

VẤN ĐỀ VăN HóA NÓNG NHẤT

Whitney Houston doi va nghiep

Whitney Houston: đời và nghiệp

Whitney Houston đã đột ngột qua đời , hãy vào đây để tổng kết lại những thăng trầm, scandal trong cuộc đời và sự nghiệp của Whitney..